| ^ |
| |
Bezit een kloon individualiteit?
U en ik zijn al een aantal jaren bekend met de gekloonde computer, een goedkope
uitvoering van een merk-computer. We moeten nog wennen aan het idee van dierlijke en
menselijke klonen. Het lijkt wat verwarring te wekken. Niet
alleen vanwege het morele aspect van de menselijke ingreep in leven. Waarschijnlijk is het
inderdaad zo dat klonen van eenzelfde schaap of van een ander wezen, afgezien van foutjes
die bij manipulatie kunnen ontstaan, dezelfde genetische informatie dragen. Die genen
bevatten echter informatie die tot een ander coördinatenstelsel behoort terwijl zij bij
de geboorte van de kloon aan een recenter coördinatenstelsel worden verbonden. De
consequenties van een dergelijke combinatie van twee coördinatenstelsels kan ik niet
overzien. Er lijkt een overeenkomst te zijn met iemand die een transplantaat heeft.
In algemene zin zijn klonen nooit identiek. Het is fysiek onmogelijk dat twee
gebeurtenissen op dezelfde plaats en tijd kunnen plaatsvinden [ noot ]. Ook bij massaproducten als
theekopjes lukte dat nooit. Anders gezegd: twee wezens of dingen kunnen onmogelijk
dezelfde omgeving hebben. Ze behoren immers ieder tot de omgeving van de ander. We kunnen
echt gerust zijn: twee klonen zullen veel gemeen hebben maar nooit dezelfde
individualiteit! Ze zullen allebei net zo uniek zijn als twee stenen of twee producten uit
dezelfde machine en, als het dieren of mensen zijn, hun eigen individualiteit ontwikkelen!
Op basis daarvan zullen ze overigens ook hun rechten kunnen claimen en hun verplichtingen
hebben.
|
Wat is individualiteit?
Op een zeker moment kunnen wij mensen ons bewust worden van ons uniekzijn en van onze
behoefte om juist dat eigen wezen te ontwikkelen. Juist een bewust worden van onze rijke,
gecompliceerde en eenmalige eigenheid doet ons beseffen dat we die moeten handhaven en
ontwikkelen in een omgeving. Die omgeving is er niet alleen ten gerieve van ons, zij stelt
zelfs eisen aan ons, is een uniek gegeven voor ons en we kunnen een gevoel van
verbondenheid ermee ontwikkelen. De omgeving speelt een noodzakelijke rol in het streven
naar individualiteit van de mens. Het woord individualiteit wordt meestal geïnterpreteerd
als: (letterlijk) ondeelbaar of onverdeeld zijn, een geheel zijn, dat wat iemand tot
individu maakt, waardoor iemand zich onderscheidt van anderen. De omschrijving ondeelbaar
of onverdeeld zijn impliceert intussen wel het omvatten van meerdere delen. Ik omschrijf individualiteit daarom als de groei naar onverdeelde tweevoudigheid; een mens is een wezen dat, enerzijds,
een gecompliceerde eigenheid heeft meegekregen en, anderzijds, zich in een in ruimte en
tijd bepaalde en bepalende omgeving bevindt; twee gegevenheden, een dualiteit,
waarmee het zich wil en noodzakelijkerwijs moet ontwikkelen. Aan de interpretatie van
dualiteit als scheiding van lichaam en geest, zoals Descartes die introduceerde, zijn we
nu gelukkig niet meer gebonden [ bron ].
Om zich als individu in de omgeving te ontwikkelen moet de mens de gegeven tweevoudigheid
of dualiteit van de relatie tussen zijn unieke zelf en zijn omgeving samenvoegen tot een
onverdeeld geheel. Het ontwikkelen van die relatie verloopt, net als alle groei, op
procesmatige manier.
|
De koppeling van individualiteit aan ruimte en tijd
In de zines #3, #6 en de bijlage daarbij is de basisvorm van het menselijk proces
beschreven. In de zines #9 en #13 is
vervolgens de relatie van het menselijk proces met ruimte en tijd beschreven. We hebben
toen de coördinaten van het ruimte-tijdcontinuüm van een gebeurtenis in het
ruimte-tijdcontinuüm van ons zonnestelsel opgespoord. Het doel van de zoektocht was
steeds de individualiteit van een mens. Aanleiding was de constatering van Albert Einstein
dat iedere meting of waarneming afhankelijk is van het standpunt van de meting of de
waarneming. De vraag was of en hoe we een dergelijk standpunt, waarmee een gebeurtenis in
ruimte en tijd zoals een geboorte wordt bedoeld, voor ieder mens kunnen vaststellen.
Er zijn zelfs meer dan vier coördinaten aangewezen en de vraag is bevestigend beantwoord:
de singulariteit van het individu is beschreven in het eigen ruimte-tijdcontinuüm. Het
ruimte-tijdcontinuüm van de omgeving in relatie waarmee de individualiteit zich zal
moeten ontwikkelen zal op een later moment aan de orde moeten komen.
|
Individualiteit en dynamiek
Ik wil mij nu eerst bezighouden met de vraag naar de stuwende kracht die de mens tot
ontwikkeling van individualiteit en van andere capaciteiten aanzet. Wat zet ons aan om ons
in een omgeving, die nadrukkelijk zijn eisen stelt en regels oplegt, met onze gegeven
eigenheid te handhaven? Wat weerhoudt een mens ervan om zijn individualiteit te handhaven
en zet hem aan de kudde te volgen en zich aan te passen? Er zijn blijkbaar voordelen en
nadelen aan zowel het een als het ander. We zien ook dat we op sommige punten onze eigen
weg te vuur en te zwaard kunnen verdedigen, en op andere punten lekker aangepast kunnen
zijn. Hoe dan ook, de relatie van een mens tot zichzelf en die tot zijn omgeving kan als
tegenstrijdig worden ervaren, kan een bron van spanning en problemen vormen of soepel
verlopen. Maar het is precies de spanning tussen het innerlijk en de omgeving die de motor
is die het proces drijft. Tegenstrijdigheden vormen de natuurlijke dynamiek van het proces
zelf. De organische contrasten tussen de fasen van het proces verschaffen de stuwende
kracht om voort te gaan. Het is nodig die dynamiek verder uit te werken voordat we over de
ontwikkeling van een mens met al zijn unieke eigenschappen in een steeds veranderende
omgeving kunnen spreken.
|
| ^ |
| |
De natuurlijke krachten binnen het proces
Juist het ervaren van tegenstrijdigheid in de relatie tot zichzelf en in die tot zijn
omgeving is een bron van energie. Het contrast tussen het innerlijk en de noodzakelijke
omgeving is een voortdurende uitdaging voor de mens. Niet alleen voor de mens natuurlijk,
maar voor alle leven. Leven is een naam voor originaliteit, niet voor stilstand. Leven is
reageren op externe mogelijkheden en onmogelijkheden. Ieder gezichtspunt roept een
contrast op dat aanzet tot voortgaan, waarna een nieuw gezichtspunt wordt ingenomen dat
weer een nieuw contrast oproept. Alfred North Whitehead somt een reeks van twaalf
contrasten of opposities op die naar zijn mening de essentie van leven karakteriseren [ bron ].
Het eerder, in ZZZine #6, door mij beschreven dynamische proces
met zijn twaalf fasen bevat evenzoveel contrasten en opposities. Als we de twaalf
abstracte begrippen die Whitehead noemt in de volgorde van de werkzame contrasten zetten
vinden we: (een) trivialiteit, (een) grootheid, stroming,
duurzaamheid, afscheiding, samengaan, goed, slecht, vreugde, verdriet, noodzaak, vrijheid.
De termen in deze letterlijke vertaling komen, mogelijk vanwege hun filosofische herkomst,
misschien vreemd over en vereisen enige toelichting. Een meer herkenbare omschrijving kan
zijn: een enkele impressie, vergelijkingsmateriaal, verschil,
binding, eenmalig ego, mogelijkheden, ervaringen, keuze, idealiseren, angst begrenzen,
accepteren, loslaten. Maar laat ik een en ander liever beschrijven en het proces
opnieuw volgen.
Een volledig overzicht van de toepassing van contrasten / tegenstellingen en van de
opposities / tegendelen / complementen / dualiteiten, vindt U in de bijlage.
|
- 'Een actuele indruk wordt via een zintuig binnengelaten. Als er geen indruk wordt
binnengelaten gebeurt er niets'.
De indruk is op zich triviaal ofwel zonder betekenis en roept als
contrast de referentie aan een herinnerd beeld, dus van een al bekende grootheid
op;
|
- (een) trivialiteit = actie + maken = een enkele impressie, naar buiten, de ruimte buiten
de singulariteit;
|
- 'Het referentiekader bevat beelden of plaatjes van eerdere indrukken met de kennis en de
emotionele reacties van dat moment. Als er een relevant eerder ervaren beeld is wordt dat
herinnerd. Of er gebeurt in dit stadium niets'.
Het tweetal roept als contrast het leggen van een relatie
tussen het herinnerde beeld en de nieuwe impressie op;
|
- (een) grootheid = waarde + claimen = vergelijkingsmateriaal, naar binnen, tijd nemen
binnen de singulariteit;
fase 2 omvat ook fase 1.
|
- 'Er wordt een relatie gelegd tussen de actuele indruk en het beeld met toegevoegde
waarde van de eerdere ervaring. Tenzij er een verschil is ontstaat betekenis en nieuwe
kennis, anders gebeurt er in dit stadium niets'.
De betekenis van de relatie roept als contrast een fysieke
reactie in het lichaam op;
|
- stroming = verschil + vergelijken = betekenis, naar buiten, tijd buiten de
singulariteit;
fase 3 omvat ook fase 1 + 2.
|
- 'Een reactie op de drie verbonden gegevens veroorzaakt een "emotie" of
beweging binnen in het lichaam en er wordt een beeld geregistreerd. De totale waarneming
omvat de resultaten van de voorgaande drie fasen samen met de emotionele reactie daarop
als die er is. Anders gebeurt er verder niets'.
In de innerlijke ruimte verzekert het subject zo de concrete basis voor
zijn relatie met zijn omgeving.
Dit wezenlijk eenzame fundament roept als contrast de wil
zichzelf te ervaren en zich in de omgeving te onderscheiden op';
|
- duurzaamheid = emotie + maken = binding, naar binnen, ruimte maken binnen de
singulariteit;
fase 4 omvat ook fase 1 t/m 3.
...het subject > ervaren
|
- 'Steunend op subjectieve zekerheid wil ik mijzelf in de omgeving onderscheiden en
ervaren, en die omgeving uitdagen om te reageren en mij overzicht te verschaffen'.
De behoefte aan ervaringen in de omgeving roept als contrast
het innerlijk analyseren en verwerken van verzamelde informatie op.
|
- afscheiding = actie + claimen =
het eenmalige ego laten zien om mogelijkheden in de omgevingsruimte te ervaren;
fase 5 omvat ook fase 1 t/m 4.
|
- 'De informatie wordt innerlijk geanalyseerd en gecombineerd tot gedetailleerde kennis
over eigen behoeften en mogelijkheden: het samengaan van mijn mogelijk product en
wenselijkheden in de omgeving'.
Dit werk roept als contrast het uitnodigen van goede
interactie met de omgeving op.
|
- samengaan = waarde + vergelijken = in innerlijke tijd kansen analyseren om het eigen
product te verwezenlijken;
fase 6 omvat ook fase1 t/m 5.
|
- 'Ik neem de verwachte aanvullende ervaring en alternatieve mogelijkheid uit mijn
interactie met de omgeving aan'.
De veelheid aan mogelijkheden uit de interactie roept als contrast
het terugbrengen van dat aantal tot een op. Dit gebeurt door het innerlijk verwerpen van
niet essentiële ervaringen en zo tot selectie te komen.
|
- goed (+ trivialiteit) = verschil (+
actie) + maken = alternatieve interactie ervaren in de omgevings ruimte-tijd;
fase 7 omvat ook fase 1 t/m 6.
|
- 'Om mij op een enkelvoudig doel te kunnen richten ben ik genoodzaakt om alles wat niet
geschikt is als slecht te kwalificeren en te verwerpen'.
De subjectieve selectie omvat de voorgaande fasen plus deze.
De keuze van een ervaring uit vele alternatieven roept
als contrast het ontwikkelen van iemands eigen verhaal binnen het kader van zijn doel/
objectief op.
|
- slecht (+ grootheid) = emotie (+ waarde)
+ claimen = een keuze opnemen in de innerlijke ruimte-tijd;
fase 8 omvat ook fase 1 t/m 7.
...subject + ervaring > objectiveren
|
- 'De toevoeging aan mijn verhaal is een ideaal en bij de uitbreiding van de mogelijkheden
om mijn doelstelling te bereiken passen enthousiasme en vreugde'.
Ervaring met de gekozen ideale uitbreiding roept als contrast
een toetsing op haalbaarheid van het ideaal ter perfectionering van mijn doel op.
|
- vreugde (+ stroming) = actie (+
verschil) + vergelijken = de uitbreiding met een mogelijkheid in de omgevings
ruimte-tijd idealiseren;
fase 9 omvat ook fase 1 t/m 8.
|
- 'Om te toetsen of het ideaal haalbaar is moet ik mijn angst en mijn beperkingen alleen
en stapje voor stapje onder ogen zien, en - tenminste voorlopig - afstand kunnen nemen van
nog niet haalbare of niet perfecte idealen en mijn verdriet trotseren'.
Het afstandelijk de haalbaarheid plannen van het eigen objectief, roept
als contrast de noodzakelijke confrontatie van het reële product met de reactie
van de sociale omgeving op.
|
- verdriet (+ duurzaamheid) = waarde (+
emotie) + maken = angst begrenzen door de ervaring te toetsen op haalbaarheid in
het ruimte-tijd kader van het innerlijk objectief;
fase 10 omvat ook fase 1 t/m 9.
|
- 'Als de confrontatie bij de presentatie van het product verschillen oplevert dan wordt
van een van de partijen aanpassing vereist in de vorm van het toelaten van vernieuwing of
het handhaven van het vertrouwde/ heersende/ modieuze om tot een vorm van noodzakelijke
wederzijdse acceptatie te komen'.
De noodzakelijke aanvaarding roept als contrast een innerlijke
verwerking op om het mogelijk te maken dit proces af te sluiten.
|
- noodzaak (+ afscheiding) = verschil (+
actie) + claimen = acceptatie in de omgevings ruimte-tijd van mijn geobjectiveerde
ervaring;
fase 11 omvat ook fase 1 t/m 10.
|
- 'Het emotioneel verwerken en accepteren van de uitslag maakt het mogelijk om de
subjectieve ervaring op te bergen en dit proces los te laten. Het subject heeft alle fasen
van het proces verwerkt en als emotionele ervaring
geobjectiveerd in het kader van de eigen doelstelling geplaatst,
opgeborgen in het geheugen en dit proces losgelaten'.
De volheid van vrijheid en innerlijke doelgebondenheid roept als
contrast de behoefte op om met een schone lei en onbelast zich te openen voor een
nieuw proces.
|
- vrijheid (+ samengaan) = emotie (+
waarde) + vergelijken = de ervaring opbergen in de innerlijke ruimte-tijd en
loslaten;
fase 12 omvat ook fase 1 t/m 11.
...subject + ervaring + doelstelling
|
| ^ |
| |
De stuwende kracht in de praktijk
Voor de praktische toepassing van het proces verwijs ik naar de voorbeelden van
individueel gebruik die U vindt in de patronenlijn en in de verhalenlijn.
Inmiddels zijn we, vanuit het individu en zijn dynamische relatie met zijn omgeving, via
de contrasten in het menselijk proces, aangekomen bij de eenmaligheid van het individu
zoals wij dat dagelijks ontmoeten.
Begrippen als individualiteit en individualisme zijn in de Westerse wereld betrekkelijk
nieuw. De revolutionaire idee van gelijkwaardigheid in de achttiende eeuw, die Beethoven
aanleiding gaf zijn derde symfonie aan zijn toenmalig idool Napoleon op te willen dragen,
leidde in de negentiende eeuw tot de vorming van machtige vakbonden. In de eerste helft
van de twintigste eeuw met zijn beide 'wereldoorlogen' bleek de strijd om
gelijkwaardigheid nog niet gestreden te zijn. De 'horden', zoals Ortega y Gasset de
machtelozen in 1930 noemde, werden ongegeneerd als onpersoonlijk kanonnenvlees gebruikt.
De idee van gelijkwaardigheid was ontstaan als reactie op het misbruik dat de heersende
bovenlaag van de bevolking van zijn macht in de vorm van geld, tijd, kennis en rechten
maakte. Sinds ongeveer 1945 echter lijkt er in het Westen een tendens
naar individualisatie te bestaan. Die tendens zou zijn gebaseerd op de idee dat alles voor
iedereen mogelijk moet zijn, dat iedereen mag profiteren van de 'maakbare wereld'. 'Ik doe
wat ik wil, pech voor de rest'. Het valt mij op dat veel mensen in de huidige Westerse
maatschappij hun gelijkwaardigheid nuttig willen gebruiken. Een aantal daarvan lijken
bereid om voor een bepaald doel veel op te offeren. Sommigen lijken zelfs bereid te zijn
om voor populariteit en de bijbehorende macht en geld onder meer hun privacy op te
offeren. Natuurlijk, een mens kan zijn unieke alleen zijn in zijn omgeving als eenzaamheid
ervaren en de angst daarvoor kan zich ook uitdrukken in een zeer vergaande aanpassing aan
de sociale omgeving! Zo zou de tendens om als individu maximaal te willen profiteren van
de mogelijkheden van onze huidige maatschappij een vorm van aanpassing kunnen zijn [ noot ].
In ideale vorm is individualiteit gebaseerd op zelfgevoel, op zelfbewustzijn en
verantwoordelijkheid nemen voor de eigen geschiedenis. In engere zin is individualiteit de
eigen aard, waardoor een bepaald individu zich onderscheidt van een ander. Maar hoe dan
ook, alle levende organismen ontwikkelen een eigen aard. Dat is een troost; we staan in
onze eenzaamheid niet alleen. Individualisme kan zich inderdaad uiten als egotisme, als
zucht naar vormen van macht zoals geld of populariteit, of als neiging tot meegaandheid en
aanpassing waar weinig of geen zelfbewustzijn of verantwoordelijkheidszin aan te pas hoeft
te komen. Het is duidelijk dat, om het begrip individualiteit te beschrijven, behalve over
subjectiviteit en bewustzijn [ noot ]
over alle eigenschappen, motivaties en behoeften van het individu moet worden gesproken.
Het gaat erom dat het 'ik' een innerlijk geheel, een onverdeelde wereld wil worden en met
al zijn gegeven capaciteiten in interactie wil zijn met zijn eigen omgevingswereld.
De natuurlijke krachten binnen het proces hebben de dualiteit duidelijker gemaakt en
het object is vervangen door objectivering in het kader van de eigen doelstelling. Hiermee
is de beschrijving van het proces afgerond en het probleem van het eenmalige en wezenlijk
eenzame individu dat zijn omgeving nodig heeft duidelijk gemaakt. We zullen verder gaan
met de kern van de zaak: het individu en de ontwikkeling van zijn psychische en fysieke
eigenschappen in een milieu. Ik wil dan ingaan op de interactie tussen de twee systemen:
het 'ik' en 'zijn veranderende omgeving'. Maar voor het zover is moet de relatie tussen de
diverse ontwikkelingsprocessen binnen de mens nog worden uitgewerkt. Op die manier zou een
methodisch kader beschikbaar kunnen komen waarbinnen we de relatie met de omgeving kunnen
gaan plaatsen. Misschien blijkt ergens in dat kader zelfs een plaats te bestaan voor de
gekloonde genen en de transplantaten afkomstig uit vreemde coördinatenstelsels! Maar hoe
dit proces ook moge lopen, we gaan nu de psyche te lijf!
|
In de cirkelvorm benadrukken de contrasten de
voortstuwing in steeds afwisselende richting. Tevens vormen zij in diezelfde cirkel
oppositionele paren die juist mogelijkheden van het overbruggen van dualiteit aangeven. In
de eerste helft van de cirkel wordt het 'Ik' op orde gebracht, in de tweede helft wordt de
complementariteit met de omgeving in de vorm van de 'Ander' bijgesteld.