CONCLUSIE
Henriette Roland Holst heeft zich gedurende heel haar
leven door 'het Russische communisme' laten inspireren. Reeds als jonge vrouw
voelde ze diepe verering voor 'heldhaftige' Russische revolutionairen, die
gevangenisstraffen, verbanningen en soms zelfs hun leven riskeerden om een
betere wereld tot stand te brengen. Toen in 1905 in Rusland een eerste
revolutiepoging werd ondernomen, raakte ze enorm enthousiast. Niet alleen
leek de wereldrevolutie nu dichterbij dan ooit, het bleek ook nog zo te zijn
dat regeringen kennelijk via een niet-gewelddadig middel, namelijk dat van de
massa-actie, op de knieën gedwongen konden worden, hetgeen haar meer aansprak
dan harde klassenstrijd. Ondanks het mislukken van de revolutie van 1905
bleef Henriette zich tot Rusland aangetrokken voelen. Daar was immers een
'burgerlijke' revolutie te verwachten, die de aanzet zou kunnen vormen tot de
wereldrevolutie. En dan zou de wereld heel anders worden.
Tijdens
de Eerste Wereldoorlog maakte Henriette kennis met de internationale
gerichtheid van veel Russische revolutionairen die tegengesteld was aan de door
haar verafschuwde nationale gerichtheid van de meeste Westerse sociaal-democraten.
Groot was haar bewondering voor Leo Trotski, met wie ze in deze periode veel
standpunten deelde. Toen in 1917 in Rusland de Februarirevolutie uitbrak, kreeg
Henriette ook steeds meer waardering voor de bolsjewiki. Zij waren degenen die
naar vrede streefden en steun aan de oorlog weigerden.
In november 1917 brak daadwerkelijk
in Rusland de 'proletarische' revolutie uit. Opnieuw werd Henriette bijna
manisch. Er gebeurden nu prachtige dingen in (Sovjet)-Rusland: de positie van
vrouwen, kinderen en arbeiders verbeterde, aan onderwijs werd veel aandacht
besteed en misdadigers werden als gewone mensen gezien die opnieuw een kans
dienden te krijgen. Er leken zelfs 'nieuwe mensen' te ontstaan. Zo waren er de
'Soebbotniki', mensen die in hun vrije tijd op zaterdag vrijwillig voor de
gemeenschap werkten. Dat alles was een uiting van wat Henriette altijd onder
communisme verstaan had: een wereld van liefde, broederschap en eenheid.
In de
Nederlandse arbeidersbeweging heeft Henriette zich nooit erg thuis gevoeld. Al
die verschillende groeperingen en facties die telkens maar weer over kleine
dingen ruzie hadden, het strookte totaal niet met haar ideaal. Iedere keer weer
is ze dan ook met Rusland bezig als ze het in de Nederlandse kleinheid niet
meer uithoudt. En als ze uiteindelijk in 1927 definitief het georganiseerde
communisme de rug toekeert - zowel nationaal als internationaal - vindt ze een
nieuw 'Russisch communisme' dat haar sterk kan inspireren, namelijk dat van
Leo Tolstoj. Ze blijft in het Russische volk geloven. Als er ergens een
'Utopia' komt dan is het wel in Rusland. Daar leeft men dichter bij 'God'.
Ondanks alle inspiratie die Henriette uit 'het Russische
communisme' heeft opgedaan, heeft ze ook voortdurend met 'het Russische
communisme' geworsteld. Telkens moest ze constateren dat het positieve beeld
dat ze van Russische revolutionairen en van de Sovjet-maatschappij had, niet
met de werkelijkheid strookte. Al aan het begin van deze eeuw kon ze waarnemen
dat de Russische revolutionairen sterk verdeeld waren, hetgeen natuurlijk niet
overeenkwam met haar beeld van eenheid. Ook in Zimmerwald kon de weliswaar
internationalistisch ingestelde groep rondom Lenin haar niet bekoren. Zijn
Zimmerwalder Linke was, net als de Nederlandse SDP, niet uit op eenheid en verzoening,
maar eerder op scheuring en scherpslijperij.
Nadat de
Oktoberrevolutie in Rusland had plaatsgevonden, bleken er in Rusland allerlei
dingen te gebeuren die helemaal niet met het 'Utopia' van Henriette te rijmen
waren. Zo werd al spoedig de democratie de kop ingedrukt: de uitslagen van de
verkiezingen voor de Constituante werden nietig verklaard en er bleef uiteindelijk
nog maar één partij over, waarbinnen de vrijheid van meningsuiting in de loop
der tijd steeds verder werd uitgehold. Ook met het gebruik van geweld en
terreur kon Henriette totaal niet uit de voeten. Soms leek het er op dat
Rusland eerder een hel dan een hemel was. In 1921 zou Henriette persoonlijk
met de werkelijkheid van Sovjet-Rusland geconfronteerd worden, doordat ze het
land bezocht. Ze keerde teleurgesteld terug. Maar zolang ze het idee had dat
aansluiting bij en verdediging van de Komintern de enige weg was om
uiteindelijk tot een andere wereld te komen, bleef Henriette haar kritiek
verdringen en de bolsjewiki steunen.
In de
loop van de jaren twintig kwam Henriette tot de conclusie dat de
marxistisch-leninistische levensbeschouwing niet deugde en dat alles wat er
verkeerd ging in Sovjet-Rusland daar mee te maken had. Door de materialistische
levensbeschouwing had men geen oog voor hogere morele waarden, voor het
Goddelijke, waardoor individuele burgers voor de machthebbers geen enkele
waarde hadden en gebruikt konden worden naar het hen goeddunkte. Met het
grootschalige proces van industrialisatie had Henriette het al helemaal niet
op. Dit leek veel te veel op wat ze in het Westen juist verafschuwde.
'Het Russische communisme' heeft dus voor Henriette Roland Holst een tweeledige betekenis gehad. Enerzijds was het een inspiratiebron, waardoor haar droom, haar 'Utopia', stand wist te houden. Anderzijds was het een bron van confrontatie met de harde werkelijkheid, waardoor haar 'Utopia' telkens weer even aan het wankelen gebracht werd. Toch wist 'het Russische communisme' Henriette tot het einde van haar leven te boeien. De droom won het telkens weer van de werkelijkheid.