De psyche van de hond is het totaal van een aantal driften en reflexen. Bij
het ene hondenras zijn bepaalde driften (natuurlijke behoeften) sterker
ontwikkeld dan bij het andere hondenras, al naar gelang de functie van de hond,
bijvoorbeeld jachthond, verdedigingshond of schoothond. Uiteraard speelt het
fokbeleid een belangrijke rol bij het ontwikkelen of onderdrukken van bepaalde
driften.
Een aantal belangrijke driften en reflexen op een rij:
Zuigreflex
De oerdrift van pasgeboren pups om te zuigen en slikken. Niet te verwarren met
voedingsdrift, want het pupje heeft nog geen idee dat hij moet eten om in leven
te kunnen blijven.
Doelbewustheidsreflex
Dit is de reflex waarmee de hond oorzaak en gevolg met elkaar in verband brengt.
Als ik dit doe, gebeurt er dat.
Voedingsdrift
De drift om voedsel te bemachtigen.
Geslachtsdrift
Dit is de drift om de geslachtsdaad te bedrijven, welke voortplanting tot gevolg
heeft. Het is niet juist om van voortplantingsdrift te spreken, omdat de hond de
gevolgen van de geslachtsdaad (het verkrijgen van nageslacht) niet kan
overzien.
Jachtdrift
De aangeboren drift om op zicht of door reuk een prooi te zoeken, te
achtervolgen, te doden en op te eten.
Speurdrift
Dit is de drift waarmee de hond een wildspoor of menselijk spoor volgt. De
bereidheid om dit te doen verschilt van ras tot ras en van hond tot hond.
Oudduitse Herders hebben wel vaak een goede drift tot speuren. En ook een goed
reukorgaan!
Buitdrift
Deze drift, een verzamelreflex, komt sterk tot uiting in het narennen, pakken en
`doodschudden' van voorwerpen, en ook in het slepen van voorwerpen naar het
nest.
Zoekdrift
Terwijl bij de speurdrift meer de neus wordt gebruikt, speelt bij de zoekdrift
het oog en het oor een grotere rol spelen.
Brengdrift
De brengdrift, eveneens een verzamelreflex, komt tot uiting in de bereidheid van
de hond om buit op te pakken en mee te nemen naar het hol waarin zich de pups
bevinden, of, in bij onze gedomesticeerde hond, in de bereidheid om te
apporteren.
Onderwerpingsdrift
Dit is de drift om in leven te blijven en uit zich in de bereidheid om
onderdanig te zijn ten opzichte van hoger geplaatste wezens in de sociale hiërarchie.
Wanneer een hond deze drift niet of onvoldoende heeft, zal hij in de roedel niet
erg oud worden, omdat zijn gedrag agressie bij de ranghogeren veroorzaakt.
Vluchtdrift
De drift van de hond om in (levens)bedreigende situaties te vluchten.
Gestaltbenadering
Alle bovengenoemde driften hangen nauw samen met de behoeften van de hond. De
vluchtdrift bijvoorbeeld is in feite de natuurlijke behoefte van de hond om in
(levens)bedreigende situaties te vluchten. De werking van deze behoeften wordt
duidelijk gemaakt met een tweetal begrippen uit de Gestaltbenadering: gestaltformatie
en gestaltdestructie.
Een voorbeeld: je zit naar een spannende TV-film te kijken. De behoefte ontstaat
om die film tot het einde uit te kijken. (Dit is gestaltformatie.) Maar
halverwege de film krijg je ontzettende trek in een pilsje. Je zult dat pilsje
zelf moeten pakken en dat betekent dat je iets van de film moet missen. Op een
gegeven moment wordt de film even onbelangrijker dan het pilsje. Op dat moment
gebeurt er het volgende: er ontstaat gestaltdestructie ten aanzien van de
behoefte om naar de film te kijken en gestaltformatie ten aanzien van de
behoefte aan het pilsje. Zodra je je pilsje drinkt en de film verder kijkt,
ontstaat het omgekeerde proces: gestaltdestructie ten aanzien van het
pilsje en gestaltformatie ten aanzien van de film. De behoefte van het
pilsje drinken is immers bevredigd en die van het film kijken nog niet.
Zo werkt het ook bij de hond. Een behoefte die niet wordt bevredigd zal blijven
bestaan. Er vindt dan geen gestaltdestructie van die behoefte plaats, hetgeen de
gestaltformatie van een andere behoefte soms bemoeilijkt.
Wanneer een behoefte niet wordt bevredigd, ontstaat frustratie. Een hond die
altijd zijn zin krijgt kent dus geen frustratie en kan daar niet mee omgaan. Hij
heeft een lage frustratietolerantie, en dat
kan veel problemen opleveren. Een hond die regelmatig zijn zin niet krijgt, weet
wat frustratie is en kan daar mee omgaan. Daarom is het zeer belangrijk om de
hond regelmatig zijn zin niet te geven, om hem te frustreren, zodat zijn
frustratietolerantie hoger wordt. Dit voorkomt ook dat de hond zich dominant ten
opzichte van jou gaat gedragen.
Natuurlijk gedrag en aangeleerd gedrag
Men kan het gedrag van de hond grofweg onderscheiden in aangeleerd gedrag en
natuurlijk gedrag. Aangeleerd gedrag is niet alleen wat wij, de mensen, de hond
hebben aangeleerd, maar ook al het geconditioneerde gedrag dat is ontstaan in de
wisselwerking met andere dieren en externe factoren als verkeer, milieu en
techniek. Natuurlijk gedrag is al het gedrag dat de hond vertoont op basis van
het aanwezig genetisch materiaal, waaronder de bovengenoemde driften. Uiteraard
beïnvloeden natuurlijk gedrag en aangeleerd gedrag elkaar.
In feite is er sprake van een soort schizofrenie. Een hond zal in de
roedel heel ander gedrag vertonen dan individueel in de omgang met de mens.
Degene die meent zijn hond van haver tot gort te kennen, zou deze hond eens deel
moeten laten uitmaken van een natuurlijke of semi-natuurlijke roedel. Hector,
die thuis geen vlieg kwaad doet en met Flappie het konijn in één mand ligt,
wordt plotseling een wild verscheurend beest dat tijdens de gezamenlijke jacht
van de roedel op konijnen een konijn letterlijk met huid en haar, met botten en
al, verslindt, binnen een minuut, terwijl hij nog geen half uur daarvoor lekker
heeft gegeten. Thuisgekomen vleit hij zich vredelievend naast de
nietsvermoedende Flappie neer. Flappie moest eens weten...
Elke hond heeft dus Jekyll en Hyde in zich. Het deel uitmaken van de
roedel "triggert" het natuurlijke gedrag van de hond, waardoor het
door de mens aangeleerde gedrag even wordt vergeten.
Hoe meer het natuurlijk gedrag van een hond wordt onderdrukt, hoe minder hij dit
gedrag zal vertonen. Maar om het te kunnen onderdrukken, zal hij het toch eerst
moeten vertonen, en aangezien de hond intelligent is, zal hij dit op een gegeven
moment niet meer doen, want het is niet leuk om bestraft te worden. Dat wil
echter niet zeggen dat de neiging om het natuurlijk gedrag te vertonen is
verdwenen. In de roedel komen al die latent aanwezige neigingen weer boven.
Twee honden die in huis met elkaar zijn opgevoed door de mens, zullen ten
opzichte van elkaar minder natuurlijk gedrag vertonen dan honden die in de
roedel zijn opgegroeid, afhankelijk van de invloed van de mens op dit natuurlijk
gedrag. In zijn opvoeding van de hond bouwt de mens een aantal onnatuurlijke
`remmen' in het gedrag van de hond. Dit mag niet, dat mag niet. Een voorbeeld:
een teef die hondenpoep eet, zal dit gedrag met alle mogelijke middelen worden
afgeleerd, want het is in onze ogen een smerige gewoonte, en je schaamt je toch
rot als de buurvrouw het ziet. Maar diezelfde teef komt waarschijnlijk in zeer
grote psychische moeilijkheden wanneer zij pups werpt, want het natuurlijk
gedrag van de teef is het opeten van de ontlasting van de pups, terwijl haar dit
nu juist is afgeleerd. Frustratie alom.
Een ander voorbeeld: een ervaren teef, opgegroeid in de roedel, bijt een twee
dagen oude pup (van een andere teef) dood. Reactie van de mens: ongeloof,
frustratie, zelfs agressie. Die rothond! Vervolgens blijkt uit de autopsie dat
de pup een open gehemelte en maar één long had. De teef heeft dus een
natuurlijke selectie toegepast, op een pup die nauwelijks levensvatbaar was. Zij
had dit waarschijnlijk niet gedaan wanneer de mens haar had aangeleerd om te
allen tijde `lief' te zijn voor kleine hondjes, liever gezegd wanneer de mens
haar had afgeleerd om op een natuurlijke wijze met honden om te gaan.
De teef in dit voorbeeld staat dus nog tamelijk dicht bij de natuur.
Inclusiebehoefte
De hond is een sociaal dier. Hij leeft in een groep (roedel). Bij de meeste
gedomesticeerde honden is het gezin de roedel. De gedomesticeerde hond is
bovendien gefokt op zijn aanhankelijkheid ten opzichte van de mens. Naast de
bovengenoemde driften (reflexen) speelt de inclusiebehoefte (de behoefte van de
hond om ergens bij te horen, ergens deel van uit te maken), een belangrijke rol
in de opvoeding van de hond. De natuurlijke inclusiebehoefte van de hond geldt
echter in de eerste plaats voor zijn soortgenoten; hij wil graag deel uitmaken
van een hondengemeenschap. Bij gebrek daaraan zal hij zich schikken en zijn lot
en met verve deel uitmaken van de plaatsvervangende roedel: het mensengezin.
Bij pups die in de inprentingsfase weinig of geen sociaal contact met de mens
hebben gehad, zal de inclusiebehoefte afwezig zijn of zeer slecht zijn
ontwikkeld. Wij spreken dan van het kennelsyndroom.
Operante conditionering
De driften en behoeften van de hond vormen de motivationele factoren bij de
opvoeding van de hond. Dit leerproces vindt i.v.m. de werking van de psyche van
de hond doorgaans plaats door middel van operante conditionering.
Operante conditionering (ook wel `instrumentele conditionering' genoemd) is een
vorm van trial and error learning, dat wil zeggen de hond vertoont gedrag
en dat gedrag levert iets positiefs of iets negatiefs op (effect). Zolang het
gedrag iets positiefs oplevert zal het gedrag worden herhaald, zodra het iets
negatiefs oplevert zal het gedrag - al dan niet onmiddellijk - worden gestaakt.
In een normaal gezin is er voor de hond niet zoveel te beleven. Hij zal nu
pogingen ondernemen om wat meer leven in de brouwerij te brengen, dus vertoont
hij bepaald gedrag. De ene keer doet hij iets verkeerds en dan volgen er moppers
(negatieve bekrachtiger). De andere keer doet hij iets goeds en volgen er
lovende woordjes en voedsel. Omdat dit positieve bekrachtigers zijn, wordt de `goede-gedrag-respons'
voortdurend versterkt. Bekrachtiging (goedkeuring of afkeuring) is dus
onmisbaar. Deze methoden van operante conditionering worden in de psychologie
ook operante beloningsconditionering (d.m.v. beloning) en aversieve operante
conditionering (d.m.v. straf) genoemd. Wanneer wij absoluut zeker weten dat de
hond een bepaald commando kent, maar hij weigert het commando op te volgen en
wij staan erop dat hij dat toch doet, dan noemen wij het uiteindelijk opvolgen
van dit commando een positieve ontsnappingsreactie. De hond vindt
het kennelijk niet prettig om het commando uit te voeren, maar vindt jouw
afkeurend gedrag nog minder prettig, dus zal hij uit deze situatie `ontsnappen'
door het commando dan toch maar op te volgen. Geef nooit een commando zonder dat
je zeker weet dat de hond het commando kan opvolgen. Heb je eenmaal een commando
gegeven, dan moet je er ook voor zorgen dat de hond het commando daadwerkelijk
opvolg, dat je het commando bekrachtigt. En dat dit voor de hond een prettige
gewaarwording is. Anders is de kans groot dat de hond het volgende leert: `als
het baasje iets van mij wil, hoef ik dat niet te doen, want er staat geen
sanctie op als ik het niet doe. Dus waarom zou ik?' En ook dat is een
ontsnappingsreactie, maar wel een die niet leidt tot vertoning van het gewenste
gedrag, dus een negatieve ontsnappingsreactie. Als spelen met Fik van de
buren leuker is dan bij jou komen, dan moeten wij ervoor zorgen dat bij jou
komen leuker is dan spelen met Fik van de buren. Anders wordt bij jou komen een
straf (waarvoor? wat heb ik gedaan?) en dat is funest bij de opvoeding van de
hond. Voedsel kan hierbij een belangrijke rol spelen, ook al is het maar een
brokje. `Overdreven' prijzen, met hoge stem, werkt eveneens erg goed. Een
combinatie van de twee methoden werkt het best, maar zodra de conditionering is
geslaagd, kun je het voedsel achterwege laten. Wel blijven oefenen!
Elke keer dat de de juiste respons optreedt en gevolgd wordt door een beloning,
is er sprake van leren.
Omdat wij niet in staat zijn om de gevoelens van de hond te interpreteren,
zullen wij slechts af moeten gaan om het uiterlijk gedrag van de hond, waaronder
de wijze waarop staart en oren worden gedragen. Daaruit kunnen wij opmaken of de
hond blij, dominant, agressief of bang is, hetgeen zeer belangrijk is bij de
opvoeding van de hond. Uiterlijk gedrag is hier dus het meetinstrument, niet
onze interpretatie van de gevoelens, want dat is antropomorfisme.
Een hond is een intelligent dier en leert snel. Maar er zijn factoren die het
leerproces versnellen, namelijk door middel van het toedienen van voedsel als
beloning. Daarbij is het volgende van belang:
1. De hoeveelheid voedsel (hoe meer voedsel, hoe sneller er wordt geleerd)
2. De aard van het voedsel (hoe lekkerder het voedsel, hoe sneller er wordt
geleerd)
3. De inspanning die moet worden verricht om het voedsel te verkrijgen (hoe
minder de inspanning, hoe sneller er wordt geleerd).
4. Beloning van het gewenste gedrag leidt tot betere effecten dan bestraffing
van het ongewenste gedrag.
5. (Als er al wordt gestraft) Een effectieve straf is intens, wordt meteen en
consistent toegediend (heterdaadje!) en wordt beslist niet met een
positieve bekrachtiging geassocieerd.
Tijdens het operante conditioneren (het leerproces) valt ons het volgende op:
1. Een hond die heeft geleerd dat bepaald gedrag (van hemzelf of van een ander
wezen) in een bepaalde situatie altijd iets positiefs oplevert (continue
bekrachtiging), is verwachtingsvol, koestert hoop, na vertoning van dit
gedrag in die situatie. Dit valt onder meer op te maken aan de frequentie van
het kwispelen en de stand van de oren.
2. Wanneer de verwachte beloning uitblijft, toont de hond zich teleurgesteld.
(Er is dan sprake van partiële of intermitterende bekrachtiging.)
3. Een hond die heeft geleerd dat bepaald gedrag (van hemzelf of van een ander
wezen) in een bepaalde situatie iets negatiefs oplevert, toont zich angstig of
onderworpen na vertoning van dit gedrag in die situatie.
4. Wanneer de verwachte straf uitblijft, toont de hond zich opgelucht.
5. Continue bekrachtiging (dus altijd belonen van bepaald gewenst
gedrag en altijd bestraffen van bepaald ongewenst gedrag) werkt
bij de hond aanmerkelijk beter dan partiële bekrachtiging.
Extinctie
Een van de basisprincipes van het operante conditioneren is Thorndike's Wet
van het Effect: responsen die voldoening gevende gevolgen
teweegbrengen zullen herhaald worden, responsen die onbevredigende gevolgen
teweegbrengen zullen niet herhaald worden.
Een ander basisprincipe is het feit dat wanneer een bekrachtiger niet langer
wordt toegediend (dit noemen wij extinctie), de aangeleerde respons
uiteindelijk zal verdwijnen. Het middel extinctie wordt gebruikt om ongewenst
gedrag af te leren. Voorbeeld: hond vraagt aandacht en krijgt moppers (=
aandacht). Het negeren van het gedrag (niet langer toedienen van de bekrachtiger
moppers) zal leiden tot verdwijning van het gedrag.
Sneller en beter werkt het wanneer wij niet alleen het ongewenste gedrag niet
langer bekrachtigen, maar tegelijkertijd het alternatieve, meer gewenste gedrag
belonen. Dit noemen wij differentiële bekrachtiging.
Consequent omgaan met de hond leidt altijd tot de beste resultaten. De extinctie
van een continue bekrachtiger leidt tot betere resultaten dan de extinctie van
een partiële bekrachtiger.
Voorbeeld: Twee honden werden aan tafel gevoerd. De één altijd,
de ander zo nu en dan. Beide honden vertonen `schooigedrag' als gevolg van de
continue en partiële bekrachtiging.
Vraag: Welke hond zal nog lang doorgaan met het schooigedrag
wanneer wij overgaan tot extinctie?
Antwoord: De hond die zo nu en dan aan tafel werd gevoerd, omdat
een organisme dat getraind werd met een partieel bekrachtigingsschema geleerd
heeft dat er nog bekrachtiging kan volgen nadat zijn gedrag een aantal malen
niet is bekrachtigd. Dit noemen wij het extinct-effect van de partiële
bekrachtiging.
Shaping
Shaping is vorming via successieve benaderingen. Dit gebeurt wanneer bepaald
gewenst gedrag niet in één keer kan worden geleerd. Bij het shapen komen wij
telkens een stapje dichter bij ons doel en wordt de hond gradueel gevormd. Op
deze wijze kunnen wij de hond allerlei trucs leren.
Putting through
Bij deze vorm van leren wordt fysieke kracht gebruikt, bijvoorbeeld bij het
leren zitten van de hond. Wij drukken hem zacht in de zitpositie en zeggen
tegelijkertijd `zit'. Als de hond zit wordt het gewenste gedrag beloond.
Eigenlijk is het een eenvoudige vorm van shaping.
Associatief leren
Een goede aanvulling op de operante conditionering is het associatief leren. Het
commando `vooruit' is bijvoorbeeld moeilijk aan te leren d.m.v. de trial and
error methode van de operante conditionering, omdat de hond van je af i.p.v.
naar je toe gaat. Maar door middel van het associatief leren is dit commando
goed aan te leren. Het gemakkelijkste is het wanneer je een hond meeneemt die
het commando `vooruit' al kent. In dat geval geef je beide honden het commando
`vooruit'. De hond die het commando kent snelt vooruit, de andere hond snelt
erachteraan. Dan is de hond vreselijk braaf. Na enkele keren zal hij het
commando `vooruit' associëren met het vooruit snellen. Ook zonder een andere
hond is het commando aan te leren. 's Morgens, voordat je de hond uitlaat, maak
je zijn eten klaar, waar hij bij is. Dan laat je de hond uit. Je houdt hem
steeds dicht bij jou in de buurt, maar de laatste honderd meter laat je de hond
gaan. Die weet dat er eten op hem staat te wachten en snelt vooruit. Dan roep je
direct een aantal keren `vooruit' en vervolgens `braaf!!!'. Na enkele keren
heeft de hond het commando geassocieerd met het vooruitsnellen.
De hond is een associatiedenker bij uitstek. Elk commando, elke bestraffing,
zal worden geassocieerd met het actuele gedrag. Dus wanneer de hond de kat van
de buren staat te vervreten en jij roept `Kom hier', en de hond komt en jij
scheldt de hond verrot, dan zal de hond deze afstraffing associëren met het
hier komen en niet met het vervreten van de kat. Gevolg: als jij weer `Kom hier'
roept zal de hond verwachten dat hij verrot gescholden wordt, en zal hij niet zo
snel komen.
Een hond kan slechts bestraft worden voor actueel gedrag, met andere woorden:
wanneer je hem op heterdaad betrapt. Niet alleen heeft het geen enkele zin, maar
het is ook nog eens zeer slecht voor je relatie met de hond wanneer je de hond
bestraft voor iets wat hij tien minuten, een uur of een halve nacht geleden
heeft misdaan.
Dat betekent dat je bepaald ongewenst gedrag soms moet ensceneren, om de hond
toch op heterdaad te kunnen bestraffen.
Een gouden stelregel: de hond leert tien keer beter door beloning van
het gewenste gedrag dan door bestraffing van het ongewenste gedrag.
.
Alvorens wij het ongewenste gedrag van de hond aanpakken, moeten wij erachter
zien te komen welke stimulus de respons van het ongewenste gedrag veroorzaakt.
En die stimulus is niet altijd de meest voor de hand liggende.
Vervolgens dienen wij ons af te vragen welke drift ten grondslag aan het
ongewenste gedrag ligt. Is dat een doelbewustheidsreflex? Dan dient het doel te
worden weggenomen. Zodra het doel wordt weggenomen en consequent weg blijft, zal
het ongewenste gedrag gaan verminderen.
Wanneer je de drift kunt benoemen, is de helft van de oplossing van het probleem
al geproduceerd. Maar kijk uit dat het gedrag niet doorslaat naar de andere
kant. Je kunt, met veel geduld, de onderwerpingsdrift van de hond verminderen,
maar dat houdt vrijwel automatisch in dat de dominantie van de hond wordt
versterkt. Vraag je eerst af of dat wel de bedoeling is.
http://www.dogmountain.be/info/annapenta/Hoe_ga_ik_om_met_de_agressie_van_mijn_hond.htm
Heeft u een foto van uw oudduitse herder? Of een leuk verhaal? Stuur een Email
Misschien wordt het geplaatst!