Welke uitspraken zijn waar? Bestaat God? Is er een leven na de Dood? Zijn mensen in wezen door en door egoïstisch? Uitsluitsel over de Waarheid van dergelijke uitspraken kan nogal gevolgen hebben voor je leven. Maar hoe weten we wat waar is? Geeft de wetenschap alle mogelijke antwoorden? Kun je overtuiging van een Waarheid los zien van wie je bent? Is er een zekere methode? Welke dan? Of is alle Waarheid tijdelijk en subjectief? Is Waarheid niet altijd afhankelijk van de Betekenis van de woorden die gebruikt worden? Heeft het zin om over de Waarheid na te Denken? Wat heeft 25 eeuwen filosofie ons te bieden?
Had John Kennedy gelijk toen hij zei dat je beter kunt vragen wat je voor je land kan doen dan vragen wat je land voor jou kan betekenen? Heb je een bepaalde Verantwoordelijkheid, of is dit je alleen maar aangepraat door je omgeving? Is de Maatschappij de vijand? Voel je je passen in deze Maatschappij of verafschuw je haar? Wil je de Maatschappij verbeteren? Is het individu niet machteloos tegenover de Maatschappij?
Bestaat er zoiets als Liefde? Of wordt het meeste gereguleerd door hormonen en sociale dwang? Kun je zeker weten dat je houdt van degene van wie je denkt te houden? Is de Liefde voor je hobby niet ziekelijk? Kun je van anderen houden wanneer je niet van jezelf houdt? Is Rechtvaardigheid soms niet beter dan Liefde? Moet je de Ander uit Liefde loslaten wanneer de Liefde niet beantwoord wordt? Kun je Liefde verwachten of eisen? Is Liefde oproepbaar, of zuiver spontaan? Moeten wij meegaan met Kahlil Gibran, wanneer hij zegt: 'Wanneer de Liefde wenkt, volgt haar, al zijn haar wegen zwaar en steil'?
Zijn Dieren de nieuwe groep wezens die in aanmerking komen voor emancipatie? Zo ja, Denken we dan alleen aan Golden Retrievers of ook aan bladluizen? Kunnen Dieren ons iets leren over onszelf? Hoe wij moeten leven? Ook nu nog is de Mens meer aap dan welke aap ook, zei Nietzsche. Is het dierlijke in onszelf iets dat we moeten bestrijden? Of iets dat we de losse teugel moeten geven? In welke zin zijn Dierenintelligent te noemen? Heeft Charles Darwin ons mensbeeld fundamenteel gewijzigd? Bedreigt de geleidelijke overgang van plant naar dier naar Mens niet onze illusie van superioriteit? Moet met die geleidelijkheid moraal ook met gradaties toegepast worden?
Is er met goed fatsoen na te Denken over al het bestaande al geheel? Is het er zijn van alles dat er is zelf iets dat er is? Zo ja, wat is het dan? Zo nee, valt er over dit 'niets', of 'niet iets', dan wel iets zinnigs te zeggen zonder in lege abstracties terecht te komen? Is zijn iets objectiefs, iets subjectiefs, beide, of geen van beide? Welke verbinding zag Martin Heidegger tussen 'zijn' en 'tijd'? En tussen 'zijn' en 'taal'? Moet het zijn als iets statisch' gezien worden, of als iets dynamisch'? Is er een antwoord mogelijk op de vraag: 'waarom is er überhaupt iets, en niet veel eerder niets?'
Is Schaamte een teken van zwakheid of van beschaving? Is er iets mis met me als ik me vaak schaam, zelfs voor dingen waar ik niets aan kan doen? Is het niet gek dat slachtoffers van seksuele misdrijven zich schamen, en zouden de journalisten die hen daarna voor het grote publiek ontbloten zich niet juist moeten schamen? Is Schaamte nuttiger voor een samenleving dan Schuld? Waarom vinden we blozen charmant?
Horen, zoals Plato vermoedde, de drie grootheden: het Ware, het Schone en het Goede bijeen? Of kunnen zij in een onderlinge spanning bestaan? Is er een relatie tussen het Goede in de zin van perfectie - een Goede kast - en in de ethische zin? Is goedheid aan te leren? Mag je het Goede met slechte middelen verdedigen? Is het Goede een kwestie van zoveel mogelijk Geluk voor zoveel mogelijk mensen voor elkaar krijgen, of is het een kwestie van de juiste principes toepassen?
Kunnen mensen tot dakloze verworden wanneer zij een GoedeFamilie hebben, waarmee zij op Goede voet leven? Is Familie minder waard dan vrienden (omdat je de laatsten kan kiezen, en de eersten niet)? Is het kennen van je Familie een voorwaarde voor het kennen van jezelf? Is harmonie met je Familie noodzakelijk voor harmonie met jezelf? Heeft biologische verwantschap enige Betekenis? Is het teloor gaan van familiezin de oorzaak van de meeste psychische ellende in de 'rijke' landen? Waarom kunnen juist familieleden elkaar zo diep kwetsen?
Is Wrok een Goede motivatie om mensen te straffen voor hun misdaden? Hoe kan het dat juist onrechtvaardigheid zo'n intense woede op kan roepen? Mag Rechtvaardigheid wijken voor genade en vergeving? Is oog om oog/tand om tand niet uiteindelijk een esthetisch geïnspireerde maatstaf, namelijk van symmetrie? Speelt smaak sowieso niet een belangrijke rol in ieders vermogen rechtvaardige keuzes te maken? Mag je alleen een Ander iets verwijten wanneer je zelf 'zonder zonde' bent?
Is, zoals Fjodor Dostojewski suggereerde, wanneer God niet bestaat de wereld rijp voor chaos, aangezien dan alles geoorloofd is? Lijkt de mensheid na het verlies van het Godsbesef op de planeet aarde die uit zijn baan rond de zon loskomt, zoals Friedrich Nietzsche het omschreef? Zodat er in een absolute zin geen boven of beneden meer is? Hoe kan het dat de intellectuelen zich steeds meer distantiëren van geloof, terwijl op mondiaal niveau de godsdiensten massaal succesvol blijken? Is er een religie, of Mystiek mogelijk, zonder het bestaan van God aan te nemen? Moet God wel eens om ons lachen?
Waarom kijken zowel mannen als vrouwen graag naar mooie vrouwen? Is een feminist zonder haar op haar tanden wel radicaal genoeg? Hoe lang zal het duren - als het al komt - dat vrouwen gemiddeld voor vergelijkbare banen evenveel betaald krijgen als mannen? Roddelen vrouwen vaker dan mannen? Bestaan vrouwelijke intuïtie en vrouwelijke logica? Of zijn dit eufemismen voor gokken en kromdenken? Is er een aangeboren kinderwens, of is dit, aldus Midas Dekkers, aangepraat? Heeft de Vrouw een ziel? Moeten/mogen vrouwen mannenmethoden gebruiken om een zelfde mate van Macht te krijgen? Of hebben vrouwen in het algemeen al meer Macht dan mannen?
Wat is verbijsterender: dat we Nu aanwezig zijn, of dat we eens, mogelijk, voorgoed afwezig zullen zijn? Hoe kan het dat de Aanwezigheid van de geliefde juist in de afwezigheid zo intens kan zijn? Als afwezigheid een gebrek aan concentratie is, is Aanwezigheid dan afhankelijk van Aandacht? Geeft datgene dat wij als nadrukkelijk aanwezig beschouwen - een overrompelende persoonlijkheid, een imposant verschijnsel - een wenk voor wat in ons leven waarde draagt? Is Aanwezigheid een deugd?
Zou een wezen dat geen benul heeft van een mogelijk absoluut einde wel een intens besef van het leven kunnen hebben? Als er iets over blijft van ons, na het sterven, wat zou dat dan kunnen zijn? Een filosofische, bijna abstracte rest, zoals bij Aristoteles? Of een volledige persoonlijkheid, met alle onverteerde zonden van dien, zoals bij de Hindoes? Als doodgaan een overgaan naar niets zou zijn, wat zou daar dan erg aan kunnen zijn? En hoe zou er, in dat geval, soms een dilemma kunnen zijn tussen iemand laten sterven en iemand laten Lijden? Waarom is Maarten Koning, hoofdpersoon van de roman Het Bureau, bijna extatisch wanneer zijn vader is gestorven? Is er iets te doen aan intense triestheid als gevolg van overlijden van een geliefd persoon? Is het goed daar iets aan te doen?
Als er een Waarheid bestaat die niet gunstig is voor iemands Geluk, wat is dan belangrijker: Geluk of Waarheid? Draagt Geld inderdaad, zoals men Nu weer vermoedt - na jaren het tegendeel te hebben beweerd -, bij tot Geluk? Is er een techniek om gelukkig te worden? Draagt filosoferen bij tot Geluk? Is werken aan het Geluk van zoveel mogelijk wezens de zin van het leven? Kunnen we gelukkig zijn zolang we weten dat er anderen zijn die niet gelukkig zijn? Kun je zonder reden gelukkig zijn? Moeten we massaal aan de gelukspil?
Is begeerte de oorsprong van alle Lijden, zoals Boeddha beweert? Is Lijden een noodzakelijk kwaad? Waarom geeft Lijden dat de ene Mens de andere toebrengt een intensere emotionele reactie dan Lijden dat door eigen Schuld of door domme pech veroorzaakt wordt? Is Lijden iets dat je kunt accepteren en waarvan je los kunt komen? Zoals de fysieke pijn die tijdens Zen-meditatie rustig doorstaan wordt? Als empathie een soort echo is van hersenprocessen, zoals kortgeleden door wetenschappers werd verklaard, is dit dan niet een demystificatie van de broederschap van alle mensen? Wordt in Lijden niet een diepe essentie van het leven zichtbaar, zoals de cultus van het Christendom lijkt te suggereren?
Is Mens lekker? Omvat het thema van de Mens niet praktisch alle andere thema's? Staat het Humanisme niet op gespannen voet met de schijnbare verwaarloosbaarheid van bijna elk individu? Wat onderscheidt de Mens van andere levende wezens? Geeft onze deelname aan de mensheid reden tot trots of tot Schaamte? Zou het niet beter zijn wanneer er helemaal geen mensheid was? Wanneer we robots zouden maken die in niets te onderscheiden zijn van mensen, behalve door hun manier van ontstaan, zegt dat dan iets over wat mensen zijn? Heeft de Mens de Tijd uitgevonden?
Is de Liefde en Aandacht voor de Natuur gegroeid naarmate mensen zich meer in de stad ging vestigen? Is natuurlijk synoniem met goed? Komen we in de Natuur dichter bij onze eigen Natuur? Moeten we uit Liefde voor de Natuur niet volledig stoppen met reizen naar en door natuurgebieden? Is natuurlijk het tegenovergestelde van bovennatuurlijk, onnatuurlijk of tegennatuurlijk? Bestaat er nog Natuur, of is alles gereguleerd door de Mens? Hoe kan mensen verboden worden in hun natuurlijke naaktheid rond te lopen? Is cultuur een Vorm van Natuur?
Hoe kon de Kunst in de laatste drie eeuwen zo'n gigantische Betekenis verandering krijgen: van decoratie, via plaatsvervanging van religie, tot financiële investering? Zegt Kunst meer over mensen dan mensen over Kunst? Houdt Kunst verband met nep en namaak, of met kunde? Is 'soap' een kunstvorm? Kan Kunst de mensen beter maken? Waarom mag je in kunstwetenschap het woord 'mooi' niet gebruiken? Zijn er dingen die iedereen mooi vindt? Als Schoonheid in het oog van de toeschouwer ligt, kan dit oog dan geoefend worden? Of is dat alleen maar aanleren hoe men in een bepaalde mode naar Kunst moet kijken?
Is de filosofische wending naar Taal met al zijn mogelijkheden en onmogelijkheden de grootste ontdekking van de 20e eeuw? Kneedt de Taal onze werkelijkheid? Hebben we een intuïtie van een oorspronkelijke, taalloze wereld? Is Taal de grootste bron van misverstanden? Geeft inzicht in onze Taal inzicht in onze werkelijkheid? Is Taal flexibel genoeg om elk tekensysteem een Taal te noemen?
Hoe moeten geestige mensen met een geestloze wereld omgaan? Is er een probleem met de verhouding tussen Lichaam en Geest? Hoe moet je je de Geest of ziel voorstellen wanneer je denkt dat mensen na de Dood van hun lichamen doorleven? Handelen we in de Geest van het goddelijke wanneer we enthousiast zijn? Waarom heeft het Christendom zo'n complexe relatie met Heilige Geest enerzijds en geesten en demonen anderzijds? Ontving Maria door het oor (zoals volgens Samuel Beckett een obscure Katholieke stroming zich afvroeg)?
Waarom vind ik mijn gevoelens zo belangrijk? Hoe zou een wereld zonder Gevoel er uit zien? Is de tegenstelling tussen Gevoel en verstand a: op rationele overwegingen gebaseerd, b: iets dat je moet aanvoelen, c: aangepraat? Kun je Denken zonder Gevoel? Moet je meester zijn van je gevoelens? Zijn wij in onze benadering van emotie een speelbal van Platoonse en Romantische invloeden? Wat is sentiment? Moeten we onze gevoeligheid zoveel mogelijk ontwikkelen?
Is er een eenvoudige opvatting van de werkelijkheid, die toch recht doet aan haar rijkdom? Is de waardering van de Eenvoud niet een reactie op de complexiteit van sociale betrekkingen? Hoe kan het dat Eenvoud zo'n belangrijke rol speelt in zowel Kunst, ethiek en wetenschap, terwijl er relatief weinig Aandacht aan wordt besteed? Kunnen we de Eenvoud cultiveren? Of is dat een inwendige tegenspraak? Ligt in de Eenvoud een mysterie verborgen?
Moeten we, zoals Martin Heidegger suggereert, Verleden, heden en Toekomst niet chronologisch opvatten, maar als drie dooreen lopende dimensies van elk moment? 'Bestaat' de Toekomst? Of is dit iets dat voortdurend door de Mens wordt gecreëerd of misschien zelfs verzonnen? Wat is 'hoop'? Hebben we een Toekomst? Is verwachting even fundamenteel als acceptatie van het Verleden? Is Science-Fiction de wortel voor de ezelskar van de wetenschap?
Heeft de Mens die ieder ogenblik op elke plek van de wereld kan wonen een ziel van plastic, zoals Cornelis Verhoeven stelt? Is een vergroeiing met je plaats en/of Tijd nodig om authentiek te kunnen leven? Op welke manier ben je verworteld in de werkelijkheid, door middel van je Gevoel, je gehechtheid, je beperkingen? Waar worden onze wortels door gevormd, door onze ouders? Door onze Taal? Door ons Lichaam? Door ervaringen?
Is Kennis waardevol omdat zij nuttig is, of kan zij een doel op zich zijn? Zijn er verschillende soorten kennis: feiten en geleerde inzichten? Is er zekere, onbetwijfelbare, Kennis? Als die er is, is zij dan, zoals Richard Rorty beweert, irrelevant voor alles wat we belangrijk vinden? Is dan de filosofie op een dwaalspoor gekomen door absolute zekerheid na te streven, in plaats van wijsheid op het oog te hebben? Is de specifieke Kennis die je hebt, al je herinneringen en ideeën die je hebt, datgene dat jou maakt tot wat je bent? Is 'vergeten' een deel van jezelf verliezen?
Bestaat Macht? Zo nee, waarom Denken dan zoveel mensen dat het daarom draait? Zo ja, kan Macht een doel op zich zijn? Of kan zij alleen maar zinvol zijn wanneer zij aangewend wordt, dus om andere dingen te bereiken? Wat bedoelt Lao-Tze wanneer hij zegt: 'met niet-doen kan men meester der wereld worden'. Waarom is machteloosheid zo moeilijk te verdragen? Zijn het personen die Macht hebben? Of zijn het de patronen waarbinnen de mensen zich bevinden die uitmaken wat er gebeurt?
Waarom is Denken niet de grootste hobby van iedereen, terwijl het toch gratis is? Kan je Denken zuiver zijn, wanneer je taalgebruik niet zuiver is? Maken we met Denken een afbeelding van de wereld? Of voegen we er iets mee toe? Kan Denken ons helpen om levensbeschouwelijke problemen op te lossen? Wat is de relatie: Denken - spreken - schrijven? Is theoretiseren een beperkte opvatting van Denken? Moet, zoals in de Vedische traditie, nadenken gepaard gaan met mediteren om substantie te krijgen?
Kan een goed gesprek Eenzaamheid - tijdelijk - opheffen? Zijn mensen uiteindelijk allemaal eenzaam? Is alleen zijn, zonder eenzaam te zijn, een Kunst? Wat kan, zonder psychologisch te willen worden, een oorzaak of reden zijn voor Eenzaamheid? kan Eenzaamheid een positieve waarde zijn? Hoe kan het dat zoveel mensen eenzaam zijn, zonder dat ze dat blijkbaar bij elkaar willen of kunnen opheffen?
Is Aandacht de heilige Sfeer waarbinnen de verschijnselen tot zichzelf kunnen komen? Is het mogelijk, zoals de intentie van Zazen is, tot volledige Aandacht te komen, zonder meegesleurd te worden door datgene dat de Aandacht krijgt? Is religie een Vorm van Aandacht? Is oppervlakkigheid synoniem met gebrek aan Aandacht? Is het sturen van concentratie te oefenen?
Hoe kan het dat 'De geheime leer' van Madame Blavatsky en andere esoterie door iedereen gekocht kan worden? Moeten symbolen (als inspirerend) anders begrepen worden dan tekens (als verwijzend)? Hoe kunnen talloze profeten voortdurend door de mand vallen, zonder het respect van hun volgelingen te verliezen? Moet Mystiek gekoppeld zijn aan bovennatuurlijke overtuigingen? Hoe kan het dat Ludwig Wittgenstein, door velen mysticus genoemd, een inspiratiebron voor de antimetafysische logisch-positivisten kon worden? Verliezen we in de Mystiek onze subjectiviteit?
Is autonomie een gezond ideaal van mensen? Kan Afhankelijkheid een resultaat zijn van Liefde? Moeten we anderen onafhankelijk maken van onszelf, ondanks dat zij daardoor grotere risico's lopen? Is gebrek aan onafhankelijkheid te wijten aan gebrek aan lef of aan luiheid? Worden wij afhankelijker naarmate wij meer middelen bezitten, bijv. computers, auto's?
Was het Lichaam in de eeuwen voorafgaand aan de twintigste eeuw het meest onderschatte element in de filosofie? Heeft het Lichaam een positieve rol in Kennis en wat verder geestelijk genoemd kan worden? Als het cliché waar is dat 80% van de communicatie non-verbaal is, kunnen we dan niet beter maar helemaal het spreken afschaffen en ons richten op lichaamsexpressie? Wat is het verschil tussen een Lichaam en een lijk? Is het biologische Lichaam irrelevant voor het bewustzijn: zou een mechanische vervanging een even rijk geestelijk leven hebben? Is de huidige obsessie met het Lichaam een uitwerking van de verheerlijking van de jeugd?
Wat zou het in kunnen houden dat Tijd cyclisch zou zijn, zoals van veel culturen gezegd wordt? Hebben mensen in onze Maatschappij nog Tijd om te leven? Is de Tijd onze vijand, zoals Pink Floyd suggereert met: 'shorter of breath, and one day closer to death' (Time)? Heeft Ti-ta-tovenaar - met de verbeelding van het stil kunnen zetten van de Tijd - de ultieme Macht verbeeld? Is Tijd te begrijpen zonder Aandacht te besteden aan nostalgie, melancholie, hoop, vrees?
Kleuren zijn fascinerende verschijnselen. Niet alleen vanwege hun veelheid en symbolische Betekenis, maar ook vanwege hun onherleidbare karakter. Het zijn de elementen van onze visuele wereld. Ze kunnen bepaalde stemmingen uitdrukken en ze kunnen in harmonische en disharmonische combinaties voorkomen. Ze kunnen mooi en lelijk zijn, onze geestdrift opwekken of ons juist deprimeren. Wat kunnen we leren van kleuren? Wat zeggen de voorkeuren voor bepaalde kleuren over onszelf?
Is het schone gelijk aan het mooie? Of kan mooiheid saai zijn en is er iets anders nodig om Schoonheid te krijgen? Is het schone van Kunst afgeleid van het schone van de Natuur? Of bekijken wij de Natuur met ogen die 'esthetisch gevormd' zijn door onze cultuur en wat ons daarin voor mooi wordt gehouden? Is het opwaaiende zakje in de film 'American Beauty' het toppunt van Schoonheid? Wat is er voor nodig om dat er in te zien? Of bevindt Schoonheid zich niet in 'the eye of the beholder'? Gaat Schoonheid aan alles vooraf, omdat al onze oordelen daarop gebaseerd zijn?
De Ruimte is om ons, wij zijn in de ruimte. De Ruimte is groot, oneindig groot zelfs. Hoe verhouden wij ons tot de Ruimte waarin wij leven, de Ruimte van de Natuur? Zien we de Ruimte alleen als afstand tussen A en B die zo snel mogelijk overbrugd moet worden? Ervaren we ons zelf nog als ruimtelijke wezens, bewogen door nabijheid en verte? Of is de Ruimte gereduceerd tot een verzameling numerieke afstanden die met technologische middelen (vliegtuig, trein, tv, internet, telefonie) zo snel mogelijk overbrugd moeten worden? Zijn er bijzondere plekken waar wij graag heen gaan? Plekken in de Ruimte die voor ons een speciale Betekenis hebben omdat we daar delen van onszelf kunnen terugvinden?
Hoe heeft het materialisme zich kunnen ontwikkelen als meest objectieve benadering van de werkelijkheid, terwijl Materie toch de meest sensuele onder de zintuiglijk toegankelijke verschijnselen is? Waarom hebben de meeste filosofen een voorkeur voor het abstracte boven het Concrete? Valt er iets te begrijpen aan het Concrete onder het gezichtspunt dat het concreet is? Hoe kan Jean Paul Sartre door walging getroffen worden bij het ervaren van de Concrete werkelijkheid - van stenen, van boomwortels? Verliezen we het contact met de Concrete werkelijkheid door onze digitale fixaties?
Het woord ‘leegte’ heeft een negatieve connotatie. Het duidt op het ontbreken van iets betekenisvols: een zinvolle bezigheid, een geliefde, een diepere zin aan het leven. De Leegte is dat wat overblijft als een van deze wegvalt en is dor, onherbergzaam, onverdraaglijk. De Leegte moet gevuld worden met iets. We kunnen echter ook eens die onmiddellijke reflex om de Leegte te vullen proberen te stoppen. Wat is deze Leegte eigenlijk? Is zij het niets, de Dood, of gewoon een wereld die we vergeten waren? Is er behalve een lege Leegte ook een volle Leegte van de Ruimte van de Natuur en van onze Geest? Moeten we niet af en toe Leegte ervaren om tot bezinning, creativiteit en spiritualiteit te komen?
Is het waar wat Yvonne Kroonenberg zegt dat mannen maar één ding willen: gelijk hebben? Is kameraadschap en speelse wedijver iets typisch mannelijks? Of moeten we eerder Denken aan kleinzieligheid en rechtlijnigheid? Zijn mannen slimmer dan vrouwen? Of bepalen ze zich alleen maar graag op één ding tegelijk, waardoor ze minder snel afgeleid worden? Ben je minder Man wanneer je minder aan de clichés voldoet? Waarom huilen mannen minder?
Voor we aan de vragen over Geduld beginnen: neem je er wel genoeg Tijd voor? Of raffel je de tekst af, om snel iets anders aan te pakken? Gaat Geduld gepaard met Aandacht? Waarom is wachten in de westerse Maatschappij een van de gruwelijkste dingen? Is gebrek aan Geduld gebrek aan moed om Leegte te weerstaan? Hoe kan het dat mensen haast blijven verdedigen met verwijzing naar resultaat? Terwijl geduldig uitgevoerd werk toch langer stand houdt en meestal efficiënter is? Is minder goed kunnen dulden een gevolg van egocentrisme?
Is de Ander de meest diepe en fundamentele werkelijkheid, zoals Emmanuel Levinas denkt? Die ons oproept goed, ethisch, te leven, om zo pas in de tweede plaats tot ons zelf te komen? Of is de Ander meer de hel, zoals Jean Paul Sartre eens zei? Voelen wij ons automatisch gekleineerd en geobjectiveerd door de blik van de medemens? Waarom is het zo verleidelijk om te roddelen? Kunnen we over de AnderDenken en of spreken zonder hem of haar onrecht te doen? Worden wij vrijwel volledig bepaald door de anderen? Zijn wij imitatie en reactie van en op onze sociale omgeving? Is Liefde, zoals Herman Berger beweert, 'de Ander vergeven dat hij anders is'? Zijn wij volledig doorzichtig voor onszelf? Of zijn wij ook voor onszelf een Ander?
Onder invloed van de expansie van de natuurwetenschap is de heersende mening dat het Bewustzijn ‘niets anders’ is dan een biologisch-chemisch proces in de hersenen. Is het echter wel zo simpel? Er zijn ook Nu nog veel denkers die op rationele gronden concluderen dat dit reductionisme niet opgaat, dat het Bewustzijn niet louter een materieel proces is, maar een raadselachtige kern van het Mens zijn, een mysterieuze openheid voor onszelf en de wereld. Wat verstaan we eigenlijk onder Bewustzijn? Is het voor onze levensbeschouwing en levenshouding belangrijk om te weten wat het is, of wat het niet is? Zijn meer spirituele benaderingen van het Bewustzijn, zoals bijvoorbeeld in oosterse filosofieën, belangrijk en vernieuwend voor de levensbeschouwing van de materialistisch ingestelde westerling? Kan een heroriëntatie op het begrip Bewustzijn leiden tot bewust zijn?
We leven in een Tijd waarin alles in Geld uitgedrukt wordt, waarin iemands waarde evenredig is met de omvang van zijn kapitaal. Geld en status zijn met elkaar verbonden. Toch is dat niet vanzelfsprekend. Een meer hoogstaande moraal zou eerder iemands morele, geestelijke of artistieke kwaliteit centraal stellen. We hebben Geld nodig om van te leven, maar leven voor het Geld is iets heel anders en degradeert de mens. De waarde van het Geld zou niet bepaald moeten worden door de hoeveelheid die men er van heeft, maar als voorwaarde voor de mogelijkheid een leven te leiden dat aan hogere doelen is gewijd. Hoe moeten we omgaan met de dictatuur van Geld? Kunnen we een houding ontwikkelen waarin Geld een minder belangrijke overweging wordt in ons levensvoering?
Kan het leven als geheel iets te betekenen hebben? Of is dit logisch onmogelijk en maken we onszelf iets wijs als we de zinvolheid van het bestaan proberen te bepalen? Zijn betekenissen extra verschijnselen, die bovenop de gewone dingen komen? Of zijn betekenissen inherent aan de dingen? In het laatste geval: hoe moeten we ons dat voorstellen? Doorgronden wij de Betekenis van woorden en andere zaken volledig? Of hebben dingen ons alleen iets te zeggen wanneer er iets verborgen blijft? Wordt er bij Betekenis even goed iets verduisterd als aan het licht gebracht, zoals Martin Heidegger suggereert? Hoe kunnen we spelenderwijs een zo complex verschijnsel als Taal leren? En er vervolgens mee omgaan alsof de Betekenis er van vanzelfsprekend is?
Waarom is Vrijheid een van de zaken waarvan mensen graag beweren dat zij niet bestaat? Is er een principieel verschil tussen Vrijheid door ontslag uit de gevangenis en Vrijheid om te stoppen met roken? Maakt Vrijheid onze waardigheid uit? Wat is dan de kracht die ons laat streven naar Afhankelijkheid? Is er een spanning tussen Macht van een godheid of gedetermineerde natuurverschijnselen enerzijds en menselijke Vrijheid anderzijds? Of zijn dit verwarringen die voort komen uit ondoordachte vermenging van taalspelen, zoals Ludwig Wittgenstein zou kunnen verdedigen? Is Vrijheid een begeerlijke illusie? Of geeft zij ons juist ongewenste Verantwoordelijkheid?
Wanneer Toekomst niet bestaat, omdat zij nog moet komen, en Verleden niet, omdat dit al geweest is, wat is dan datgene dat overblijft? Ook al lijkt het 'nu' in zekere zin het enige dat bestaat, is het niet iets vreselijk ongrijpbaars? En bovendien logisch doorgevoerd onbestaanbaar, omdat het oneindig deelbaar is en dus steeds iets met een duur? Of is 20 milliseconden het uiteindelijke basis-'nu', aangezien dit zo'n beetje de grens is van wat een Mens op neuronaal niveau meemaakt? Is dit 'nu', zo droog opgevat, datgene waarin alle mystici zich verdiepen? Is een verhoogd Bewustzijn per definitie een verscherpte ervaring van het Nu? Is het Nu het samenkomen van gegevens - die aangereikt worden uit het Verleden - en mogelijkheden die nog niet verwezenlijkt zijn? Is het Nu in essentie tijdloos, zonder beweging, of juist de spil van de Tijd, waar alles om draait? Hoe kan het dat de fransen zo'n lang woord hebben verzonnen voor datgene dat bij ons zo logisch zijn eigen wezen lijkt te benadrukken?
Waarom wordt het zelden gewaardeerd wanneer we collegae in het openbaar beoordelen op hun erotische uitstraling? Is alle waardering voor bijvoorbeeld Kunst een 'sublimatie' van erotische verlangens die een uitweg zoeken? Of heeft Sigmund Freud intussen afgedaan? Zou zijn aantrekkingskracht dan alleen gelegen hebben in het feit dat ook intellectuelen graag met seks en Erotiek bezig zijn? Waarom is in onze cultuur seks, Erotiek of het gebrek er aan zo belangrijk in relaties? Is Erotiek eerder behoefte (die opgevuld kan worden) of eerder verlangen (dat smacht naar het onbereikbare)? Waarom is de belichting in porno vaak zo belabberd?
Is het formele de perversie van het visuele? Is inhoud zonder Vorm en Vorm zonder inhoud ondenkbaar? Is de één goed doordacht uiteindelijk de Ander, zoals Hegel benadrukt? Is lompheid niets anders dan Denken dat inhoud zonder bijbehorende Vorm gebracht kan worden? Is politieke lafheid iets anders dan je verschuilen achter Vorm, en het verloochenen van inhoud? Hoe kan het dat fictie ons kan meeslepen, ontroeren, opwinden? Terwijl dat toch alleen Vorm is, zonder inhoud waar naar verwezen wordt? Of bestaat de inhoud hier in een andere Vorm dan waar gebeurde fysieke gebeurtenissen? Blijven we geestelijk in Vorm door ons filosofisch op de inhoud te blijven richten?
Waarom is de wereld zonder Mijzelf een heel andere plek? Onderschat ik het belang van mijn Aanwezigheid? Of moet ik beseffen dat ik uiteindelijk te verwaarlozen ben? Zou de mensheid echt het lef hebben om gewoon door te gaan wanneer ik eenmaal overleden ben? Liggen mijn mogelijkheden vast, of worden die steeds opnieuw gegenereerd door mijn Verleden en huidige omstandigheden? Kan ik aan anderen Denken zonder tussenkomst van een vertekenend ego? Hoe ben ik Mijzelf geworden? Uit mezelf? Of door, hopelijk liefdevolle, beïnvloeding van anderen? Bestaat er wel iets bepaalds dat ik 'mijzelf' mag noemen? Of heb ik dat Mijzelf laten aanpraten door de manier waarop in onze samenleving over individuen gesproken wordt? Moet ik Mijzelf nog uitvinden, ontwikkelen? Of ben ik af?
Het Verleden heeft een vreemde status. Het lijkt niet meer te bestaan en is voor altijd verdwenen. Alleen wat in het heden is, lijkt werkelijk te bestaan. Tegelijk is het Verleden nog zeer bepalend voor het heden. Alles wat is: de sterrenstelsels, het zonnestelsel, de aarde, het leven, de inrichting van de Maatschappij, is zoals het is op grond van processen die in het Verleden hebben plaatsgevonden. Het heden is onmogelijk te begrijpen zonder het verleden. Het geldt ook voor ons persoonlijk: we zijn wie we zijn op basis van ons Verleden, onze afkomst en levensgeschiedenis. Worden we volledig vastgelegd door het Verleden? Of kunnen we, tot op zekere hoogte, breken met het Verleden en iets nieuws in het heden bewerkstelligen? Onze persoonlijkheid bijstellen? Hoe groot is de Macht van het niet-meer-bestaande Verleden over ons leven?
Is Aandacht voor Sfeer iets voor mietjes? Of is zij allesbepalend om wat dan ook tegemoet te treden? Is zij een optelsom van sentiment en overschatte details? Of een allesdoordringende Macht waar alleen de gevoelige geesten bewust contact mee hebben? Hoe kan het dat Sfeer een duidelijk subjectieve component heeft, terwijl degene die haar ervaart zich er bij uitstek in ondergedompeld weet? Wat is de relatie van het huidige 'sfeer' - dat het midden houdt tussen stemming en omgevingstypering - en de nederige etymologische afkomst van 'balletje'?
Het verschil tussen een Verslaving en een andere activiteit is dat een Verslaving afstompend werkt op het bewustzijn. Het voordeel van Verslaving lijkt te zijn dat het leven eenvoudiger wordt. Men wordt geobsedeerd in de cyclus van behoefte naar bevrediging van die behoefte, tot het opnieuw ontstaan ervan. Zodra de behoefte er is, neemt die ons in beslag, terwijl ook de bevrediging ervan ons nergens anders meer aan doet denken. Behalve dat verslavingen vaak lichamelijk of materieel schadelijk zijn, zijn ze vooral een geestelijke probleem: ze perken ons perspectief op ons zelf en op de wereld in. Een Verslaving maakt blind voor veel zaken die van belang zouden kunnen zijn. Dat is waarschijnlijk ook de reden dat verslavingen veel Macht over de Mens hebben: het is een strategie om pijnlijke levensproblemen te ontlopen en niet onder ogen te zien. Bijna elk Mens heeft verslavingen (roken, drinken, eten, tv-kijken, computergames, werken) en het is goed om je af te vragen: welk probleem probeer ik met mijn Verslaving te ontlopen?
Waarom Denken zijn vijanden vaak dat Daniel Dennett het bestaan van ervaringen ontkent, alleen omdat hij probeert een materialistische verklaring te geven voor de Mens? Is Materie het begrepene bij uitstek, dat zoveel denkers proberen alles terug te brengen tot materiële processen? Of is zij de bodemloze put waarin wetenschappers zich onverschrokken storten door steeds fundamentelere deeltjes aan het licht te brengen? Is Geest het tegenovergestelde van Materie, en een substantie van een andere geaardheid? Een 'mind-stuff'? Of is Vorm precies evengoed het tegenovergestelde, en is Geest daarmee vorm: de bepaalde organisatie van Materie? Verliest de door de natuurkunde onderzochte Materie niet zijn materialiteit, Nu zij steeds meer herleid wordt tot mathematische verhoudingen?
Is Wrok in wezen een esthetische drift: een verlangen naar symmetrie door vergelding? Of is Wrok het meest irrationele bij uitstek, als streven om het gemiddelde gelukspeil naar beneden te trekken? Is Wrok daarom zo inwendig verterend, omdat het een Macht is die conflicteert met je normale Denken? Ligt het wensen van wraak ten grondslag aan ons juridische systeem? Ben je zelf niet het grootste slachtoffer van je Wrok zolang deze niet bevredigd is? Hoe kun je van Wrok afkomen? Moet je hem negeren? Of bestrijden? Is ressentiment, zoals Nietzsche beweert, de bron van zowel Jodendom als Christendom (omdat zij een krachtige held in het leven hebben geroepen om hun sterkere vijanden te vernietigen)?
Wolken zijn er altijd geweest en we kunnen altijd op ze terugvallen. Ze brengen de voor groei van gewassen noodzakelijke regen. Ze zijn mooi, en altijd anders van Vorm en kleur. Vooral stapelwolken in een open hemel zijn prettig om naar te kijken. Ze zijn groot, wit of grijs en beweeglijk. Ze kunnen allerlei stemmingen uitdrukken als dreiging, somberheid, sereniteit. In de bollingen kan men allerlei fantasiedieren projecteren. In het boeddhisme wordt de verlichting vaak vergeleken met een wolkenloze hemel. Bij velen leeft het idee van de zomer als een azuurblauwe hemel zonder wolken. Is echter een hemel met Wolken niet interessanter en spannender? Zijn de wolkenhemels niet esthetischer en schitterender?
Kon je vroeger nog lachen? Vergaat het lachen je door de verpletterende serieuziteit van de samenleving? Of word je juist gekieteld door het vervreemdende besef van de werkelijkheid? Waarom kreeg een filosoof (René van Delft) de slappe lach tijdens het lezen van het werk van Jacques Derrida? Is het leven één grote grap, of is het alleen maar verspilde Tijd? Is lachen een subtiele correctie, en Humor een verfijnd cultiveren daarvan? Is slapstick, de bananenschilesthetiek die bewuste wezens voorstelt als ding of mechanisme, de oervorm van het grappige? Waarom is mislukte Humor zo deprimerend? En waarom misplaatste boosheid en Wrok zo komisch?
Ligt de Waarheid in het midden? Of plaatsen we haar daar omdat ze dan het minst problemen oplevert? Had Boeddha, zonder verlies van waardering van balans, tijdens de Romantiek, waar de extremen en dynamiek oplaaiden, kunnen leven? Is er een subtiel Evenwicht van balans en onbalans mogelijk? Zou in een perfect Evenwicht alles elkaar uitdoven? Waarom is de meest onevenwichtige Tijd, de puberteit, de meest metafysische Tijd? Hoe kun je ooit weer in Evenwicht komen wanneer je niet weet waardoor je het verloren hebt? Of wanneer je niet weet welke elementen uit balans zijn? Is Evenwicht het strijdperk van saaiheid en Schoonheid? Wie zou er toch zulke vreemde frasen verzinnen als 'met je zelf in Evenwicht zijn' (misschien dezelfde die zegt dat je alles 'een plekje moet geven')?
Het Kind is het begin van het leven. Het Kind is onwetend, primair, driftmatig, speels en nieuwsgierig. Voor een Kind zijn volwassenen een andere diersoort, want ze zijn pragmatisch, rationeel, serieus, verantwoordelijk, gericht op nut en op begrenzing van het buitenissige. Het Kind is creatief en chaotisch. Wij zijn allen Kind geweest. Wat is er geworden van dat Kind? Is het verdwenen omdat het Verleden verdwenen is? Is het hoogstens een herinnering of leeft het nog ergens in ons? Zijn we alleen de serieuze volwassene of zijn we ook nog het spelende Kind dat we eens waren? Als dat zo is, wat doen we met dat Kind? Geven we het voldoende Aandacht? Laten we ons inspireren door zijn eigenschappen? Voor Nietzsche was het Kind het laatste stadium in de ontwikkeling van de Geest, niet de volwassen ‘geest van zwaarte’ dient uiteindelijk centraal te staan, maar het kinderlijke vergeten en opnieuw beginnen, het heilige, scheppende ja-zeggen tot het leven.
Zijn moraal, Schoonheid, waarheidsliefde allemaal ondergeschikt aan Genot? Is hedonisme uiteindelijk de enige authentieke levensfilosofie? Hoe kun je Genot vergroten? Waarom klinkt levensgeluk zoveel nobeler? En zijn het armen geweest die verzonnen hebben dat Geld niet bijdraagt aan levensgeluk? Wat zegt het dat we Genot associëren met kortstondigheid? Mogen we genieten terwijl we weten dat andere levende wezens Lijden? Kun je leren te genieten van lucht en water? Waarom wordt Genot gekoppeld aan seks, terwijl het moment van werkelijk plezier daarin toch maar zeer kort is (vooral voor mannen)? Hebben we recht op Genot? Zijn we te verwend om Genot uit te stellen of het verlies er van te slikken?
Is er een zinnig onderscheid te maken tussen schuldverhouding (belangrijk, wezenlijk praktisch) en schuldgevoel (onvruchtbaar en te particulier om belangrijk te zijn)? Is het gek dat Schuld af te lezen is van de lichaamstaal van honden, maar zelden van katten? Is het onze hondse Natuur die ons onszelf belabberd laat voelen wanneer we iets verkeerd hebben gedaan? Waarom zijn mensen die zich snel schuldig voelen bijna altijd aardige mensen? Drijft Schuld ons om oneconomische dingen te doen, als altruïsme, filosofie, Kunst? Is het laten straffen van de één na Schuld van de Ander, zoals bij de Chinese keizers en in het Christendom, niet zeer onnatuurlijk? Hoe kan het dat het nare verlammende Gevoel van Schuld het op zich nemen van Verantwoordelijkheid dat er mee gepaard gaat niet evolutionair uitgefilterd heeft?
De Mens houdt niet van het duister. Toch is het in ons en rondom ons aanwezig. Fysieke duisternis en duisternis in de Vorm van onbewustheid, domheid, ontoegankelijkheid, wreedheid, gewelddadigheid. Of ook in stemmingen als somberheid en wanhoop. Het duister lijkt, ook al streven we naar het licht, iets wat tot het wezenlijke van de wereld en de Mens behoort. Hoe dienen wij er mee om te gaan? Moeten we het negeren en ons richten op het lichte? Of dienen we ons juist te verdiepen in het Duistere zodat het misschien wat lichter wordt en zijn Macht over ons verliest?
Hoe ver gaat je Verantwoordelijkheid? Heb je Verantwoordelijkheid voor je eigen leven? Voor je familieleden? Voor je land? Voor het milieu of de derde wereld? Of wordt Verantwoordelijkheid ons opgedrongen en ben je alleen voor iets verantwoordelijk als je daar voor kiest? Is het dragen van Verantwoordelijkheid een teken van volwassenheid, of slechts een excuus niet vrij te zijn? Nemen we met Verantwoordelijkheid het risico van Schuld en het risico van gehecht raken?
