Kunst en liefhebberijen

 

Bindmiddelen, harsen, gommen, oplos- en verdunningsmiddelen.

Lijnolie: plantaardig en bekend vanuit de oudheid. . Het komt oorspronkelijk uit midden Azië. Lijnolie is heldergeel tot geelbruin en wordt gemaakt uit de zaden van de vlasplant - lijnzaad.
De samenstelling is niet altijd gelijk. Plaats van herkomst, ouderdom of methode van vervaardigen hebben invloed op de samenstelling. Lijnolie is een mengsel van diverse stoffen, de z.g. glyceriden. Glyceride is een chemische verbinding van een vetzuur met glycerine. De bestanddelen, waaruit de olie bestaat, zijn van alle soorten gelijk, maar in verhouding van hunvoorkomen niet. Deze bestandelen zijn:
linoleenzuur 23-45%
linolzuur 26-59%
oliezuur 5-37%
verzadigde zuren 8%
glycerinerest 5%
onverzeepbare bestandelen 1%

 

Soorten:
A. Gewone rauwe lijnolie.
B. Gebleekte lijnolie -

C. Factor olie.
D. Gekookte lijnolie .
E. Standolie
Papaverolie:

Perrilla olie:

Soja-olie:

VERDUNNINGSMIDDELEN EN OPLOSMIDDELEN.

Etherische oliën.
Terpentijn olie:
Terpentijnolie bevordert het drogen van verven en heeft een "blekende" werking. Ze heeft ook een oplossend vermogen.
Rozemarijn olie: deze olie is uit de bladeren van de aan de Middellandse Zee voorkomende Rosemarinus officinalis.
Lavendel olie: is afkomstig uit de lavendula fragan en de lavendula delphinesis.
Spijk olie: is een lavendelolie uit de lavendula spica.

OPLOSMIDDELEN.
A. UIT MINERALE OLIËN.
Terpentine (white spirit)
Terpentine is helder en kleurloos.
Petroleum: een aardolieproduct maar minder vluchtig dan terpentine.
Lichte benzine : is niet geschikt voor schilderwerk. Het wordt in enkele gevallen toegepast bij restauraties.

B. UIT STEENKOOLTEER.
Benzeen, tolueen, xyleen: ze verdampen sneller dan terpentijn en terpentine, maar lossen sterker op, ook aangedroogde olieverf- en vernisfilms.

ALCOHOLSOORTEN.
Methylalcohol is brandgevaarlijk en giftig en wordt uitsluitend door de restaurateur gebruikt bij het verwijderen van vernis. Het is zeer vluchtig.
Ethylalcohol is als oplosmiddel belangrijker, het is de normale spiritus.

ETERS, ESTERS EN KETONEN.

Ethyleter, ethylacetaat, aceton. Het zijn allen verbindingen van organische zuren en alcohol.
DROOGMIDDELEN EN SICCATIEVEN.

Droogmiddelen zijn stoffen, die de eigenschap hebben olieverven, lakken en vernissen spoediger te doen drogen.

De voornaamste verbindingen zijn:

Loodoxyden: loodglit en menie.
Loodzouten: loodacetaat, loodboraat, loodmanganaat.
Mangaanzouten: mangaan acetaat, -boraat, -karbonaat en nitraat.
Kobaltoxyden: kobaltoxyde, -oxydule, -oxydehydraat.
Kobaltzouten: kobaltacetaat, -boraat, -sulfaat, -chloride, -nitraat.
Deze metaaloxyden of zouten worden opgelost in olie, de olie wordt verwarmd en de oxyden of zouten voorzichtig ingeroerd.

DE HARSEN.

Algemeen: de harsen zijn te verdelen in hoofd- en ondergroepen.

1. Natuurharsen:
a. recente harsen:
b. fossiele harsen:
c. recente fossiele harsen:

2. Veredelde natuurharsen:
Dit zijn natuurharsen (recent of fossiel), die door eenvoudige bewerking en toevoeging van geringe hoeveelheden andere stoffen beter bruikbaar gemaakt zijn.
N.B. Bij de natuurharsen maakt men nog onderscheid tussen week- en hardharsen naar hardheid en oplosbaarheid. Weekharsen lossen op in terpentijnolie.

Hardharsen, zoals de kopalen zijn zelfs in hete olie moeilijk oplosbaar.
Natuurlijke harsen:

colophonium, recent, oplosbaar in alkohol en terpentijnolie;
damar, recent, oplosbaar in terpentijnolie;
mastix, recent, oplosbaar in terpentijnolie;
manilla copal, semi fossiel, oplosbaar in alkohol;
kongo kopal, fossiel, oplosbaar in kokende olie;
barnsteen, fossiel, oplosbaar in kokende olie;
schellak, recent, oplosbaar in alkohol.

Colophonium.
De grondstof voor colophonium zijn balsums van enkele pinussoorten. kalkhars,
harsester,
maleïne hars.

Dammar-hars
Dammar is een product uit verschillende bomen van de familie der dipterocarpatiën, vooral de hopea- en shoreasoorten.
Mastix hars
De grondstof voor deze hars is een heestersoort uit Griekenland, voornamelijk het eiland Chios.

Kopalen
Onder deze verzamelnaam wordt een aantal harsen bedoeld. Ze zijn niet oplosbaar in terpentijnolie.

Soorten:
Manilla kopal,
Oost-afrikaanse kopal,
West-afrikaanse kopal,
Kongo kopal,
Indonesische kopal
Australische kopal.
De hardste kopalen zijn: barnsteen ± 10 miljoen jaar.
Zanzibar kopal: recent fossiel uit levende bomen die ±3000 jaar oud zijn.
Kaurikopal: recent fossiel.

Schellak.

De grondstof voor deze lak is stoklak. Stoklak is het verharde melksap van boomsoorten uit India.

Bereiding van dammar- of mastixvernis.

Recept 1: Zie cd-rom Kunst en liefhebberijen

Recept 2: Zie cd-rom Kunst en liefhebberijen

Balsems.

Balsems behoeren tot de harsen, maar hebben een hoger percentage etherische oliën.

Venetiaanse terpentijn: de zuiverste soort is honinggeel. ze wordt gewonnen uit de larix.
Venetiaanse terpentijn is zeer bruikbaar in kaseïne- en ei-emulsies.
gerectificeerde terpentijnolie.

Kopaïva balsem: kopaïva balsem is oplosbaar in benzine, ether, alkohol en petroleumether.

Gommen.

Gommen zijn harsachtigen in water oplosbare planten, excreten van bomen en struiken.
In water vormen zij colloïdale oplossingen, die als lijm en medium gebruikt worden. Ze zijn olie vrij en blijven in water oplosbaar.

Kersengom: is het excreet van steenvruchtbomen (kersen en pruimen) en heeft dezelfde eigwenschappen als arabische gom.

Tragantgom: is afkomstig van peulvruchtenuit Iran en India. Het wordt eerstin alkohol geweld en dan in water opgelost.

Lijmen.

Dextrine: behoort tot de koolhydraten vervaardigd uit zetmeel van aardappel, tarwe, maïs, rijst, enz., waarop zuren en warmte ingewerkt hebben.

Dierlijke lijmen: hoofdbestanddeel van dierlijke lijm is de gelatine.

De kaseïne: kaseïne of kaasstof is een melkbestanddeel.

Schema:
verdunde afgeroomde melk zoutzuur

kaseïnepoeder
oplossen met kalk, oplossen met loog of ammonia

Caseïne   is een dierlijk   eiwit   dat voorkomt in   melk. (klontering van melk).

DE EMULSIES.

Wat is een emulsie?
Doet men lijnolie in een glas water, dan blijft de olie op het water drijven. Door schudden kan men beiden weliswaar mengen, maar na enige minuten komt de olie weer boven. Brengt men voor het schudden een weinig natronloog in de vloeistof, dan ontmengen de beide vloeistoffen zich niet meer, maar vormen een emulsie van oliedeeltjes in water.

De emulgator – natronloog – heeft dus de emulsie toe stand gebracht. Deze emulsie heeft een zeepkarakter. Echte zepen zijn emulgators. Natronloog tast echter de pigmenten aan en droogt nooit.

Andere meer of minder geschikte emulgators zijn: Zie cd-rom Kunst en liefhebberijen

Er zijn 2 soorten emulsies n.l.
Zie cd-rom Kunst en liefhebberijen

RECEPTEN VOOR EMULSIES

Ei-emulsie:
Zie cd-rom Kunst en liefhebberijen

Lijm-emulsie:
Zie cd-rom Kunst en liefhebberijen

Salicylzuur is tegen het bederf en azijnzuur om geleivorming te voorkomen.
Zie cd-rom Kunst en liefhebberijen

Zie cd-rom Kunst en liefhebberijen

Bijenwas: de jonge werkbijen zweten de was uit voor het bouwen van de honingraat. De pas gebouwde raten leveren de
lichte - z.g. maagdenwas. Zie cd-rom Kunst en liefhebberijen

Verzeepte bijenwas-emulsie:
Recept: Zie cd-rom Kunst en liefhebberijen

Zie cd-rom Kunst en liefhebberijen

"Dragers" voor schildergrond.
Hiermee is bedoelt het materiaal, waarop de schildergrond wordt aangebracht.

Het hout.
Indien men op paneel wil schilderen, is enige kennis van het hout noodzakelijk.

De boom:
Bomen bestaan doorgaans uit spint- en kernhout. Er zijn evenveel bomen, die uitsluitend uit spinthout bestaan, zoals bijv. De berk, els, haagbeuk en de esdoorn. Spinthout is het hout van jonge levende bomen, dat rijk aan zetmeel is. Bij het ouder worden van de boom, na 10-20 jaar of nog veel later, kan het spinthout gaan verkernen, het wordt harder en zwaarder.Dit komt door het afsterven van de levende cellen. Kernhout is doorgaans donkerder dan spinthout en ook duurzamer. Zo spreekt men van spinthout bomen en kernhout bomen. Kernhout bomen zijn bijv. grenen, larix, douglas, eiken, enz.
Bomen bestaan doorgaans uit spint- en kernhout. Er zijn evenveel bomen, die uitsluitend uit spinthout bestaan, zoals bijv. De berk, els, haagbeuk en de esdoorn. Spinthout is het hout van jonge levende bomen, dat rijk aan zetmeel is. Bij het ouder worden van de boom, na 10 20 jaar of nog veel later, kan het spinthout gaan verkernen, het wordt harder en zwaarder. Dit komt door het afsterven van de levende cellen. Kernhout is doorgaans donkerder dan spinthout en ook duurzamer. Zo spreekt men van spinthout bomen en kernhout bomen. Kernhout bomen zijn bijv. grenen, larix, douglas, eiken, enz

De bomen worden op verschillende manieren gezaagd om planken en balken te krijgen.De planken zijn voor ons het belangrijkste wegens het samenstellen van het paneel.
Een plank is kwartiers of dosse gezaagd.
Kwartiers wil zeggen: loodrecht op de kern. De andere heten dosse: zie tekening.

Het is belangrijk te weten of een plank kwartiers of dosse gezaagd is, omdat bij het drogen het hout krimpt en zelfs scheef kan trekken. Ook na het drogen blijft het hout werken.
Het krimpen en werken van het hout.
Kwartiers gezaagd: krimpt in de breedte maar blijft recht.
Kwartiers met kern: krimpt in de breedte, maar naarmate men de kern nadert steeds minder. De plank is aan de zijkanten smaller.
“Vals” kwartiers: krimpt in de breedte, maar trekt een weinig krom.
Dosse: krimpt en trekt sterk krom en staat dan hol.
Het kromtrekken geschiedt van de kern af.

Bruikbare soorten voor het paneel.

Loofhout : slavonisch eiken: rechtdradig en blank van kleur, inlands eiken is te grof en warrig.

Beuken: alleen gestoomd bruikbaar. Het heeft weinig structuur en is roodachtig van kleur;

Esdoorn: is geelwit met bruinachtige spikkels, vaak gevlamd, zeer fijn en hard, werkt weinig en is in grote breedtes verkrijgbaar;

Noten: is paarsachtig bruin met donkerbruine en groenachtige strepen. Het is vast en duurzaam. Het werkt weinig;

Berken: is wit, hard, taai en enigszins glanzend. De beste soorten komen uit Rusland, Polen, Letland en Finland;

Linden: is wit, zacht en vast van vezel

Populieren: als linden, iets losser. Het heeft grijsachtige vlammen.

Naaldhout: alleen harsvrije soorten, zoals oregon pine en redwood.

Geperste platen: preswood of spaanplaat.

Alleen de duurdere en harde soorten zijn bruikbaar. Voor gebruik afwassen met aceton om parafine laagje te verwijderen.

Hardboard: alleen de betere soorten. Zeer geschikt om katoen, gaas. e.d. op te plakken. Eerst schuren.

HET PANEEL.

Voor het samenstellen van een paneel gebruikt men liefst kwartiers gezaagd hout zonder knoesten. Deze trekken niet krom en leveren bij het aan elkaar lijmen geen moeilijkheden op. Het paneel moet niet te dik zijn. Beschikt men over vals kwartiers of dosse gezaagd hout, dan moet men de planken om en om lijmen:

Bij het laatste geval wordt gebruik gemaakt van een z.g. zwaluwstaart, d.w.z. aan de achterzijde van het paneel maakt men twee zwaluwstaartachtige sleuven, loodrecht op de houtrichting, waarin men latten – kwartiers gezaagd – schuift, die niet verlijmd zitten. Deze latten moeten van een hardere houtsoort zijn. Het kromtrekken wordt dan verhinderd.

Een andere mogelijkheid om kromtrekken te voorkomen, is de latten boven en onder in het paneel te schuiven.

WEEFSELS: weefsels bestaan uit verticaal en horizontaal zich kruisende geweven vezels: de z.g. schering en inslag.

Linnenbinding: Bij het eenvoudig geweven schilderslinnen gaat de inslag wisselend over en onder de schering door.deze binding is het sterkst en meest regelmatig.

Keperbinding: inslag en schering verspringen in regelmatige herhaling met een verschillend aantal draden.

Hennep: de hennepvezel is 1-2m lang. De weefsels zijn regelmatig en sterk en geschikt voor grote maten.

Linnen: gemaakt van vlasvezel. Goed linnen is zuiver en dicht.

Katoen: pluis van de zaden van de katoen boom. Geweven is het regelmatig en stroef van structuur.

Jute: Bengaalse hennep. Jute is meestal onbruikbaar, het is minderwaardig, grauw en ruw aanvoelend.

DE SCHILDERGROND.

Paneel: Het paneel wordt eerst voorgelijmd met een lijmoplossing van gelatine en water: 60 gr. Gelatine op 1 liter water en een kleine hoeveelheid aluin.

Een goed paneel bestaat uit 6-8 krijtlaagjes,

Recept: Zie cd-rom Kunst en liefhebberijen

Recept: krijt met zinkwit: Zie cd-rom Kunst en liefhebberijen

Recept: kaolinegrond: Zie cd-rom Kunst en liefhebberijen
Recept: half olie krijtgrond: Zie cd-rom Kunst en liefhebberijen
.

SCHILDERGROND VOOR WEEFSELS.

Absorberend.Voorlijmen met 60 gr. hazenlijm of parellijm – Zie cd-rom Kunst en liefhebberijen

Schildergrond:Zie cd-rom Kunst en liefhebberijen

 

Recept halfoliegrond: Zie cd-rom Kunst en liefhebberijen