Bajesboot: kruitvat in de Merwehaven

Waar undercover soms niet goed voor is. Dat bewees Robert van der Griend van Vrij Nederland weer eens. Een inspectie zou minder opmerkelijke bevindingen hebben opgeleverd dan een verhulde observant. Zijn stiekeme missie aan boord van de detentieboot in Rotterdam onthulde verzwegen waarheden van Donner en Verdonk. Bijvoorbeeld dat er nogal wat illegalen langer dan een half jaar vastzitten. En dat is in tegenspraak met de bewering van de minister dat ze er hooguit drie maanden zitten. Het artikel van Van der Griend zal ten departemente ongetwijfeld worden afgedaan als indianenverhaal. Ook de versnelde inspectie zal naar verwachting zijn resultaten niet bevestigen, omdat inmiddels de zichtbare gebreken wel zullen zijn weggewerkt. Ze zullen zeggen dat de diverse vermelde onsmakelijkheden berusten op van-horen-zeggen. Natuurlijk krijgen inspecteurs niet die stoere verhalen te horen waar Van der Griend aan kwam. Natuurlijk blijken ze vaak een uitweg voor onverwerkte emoties. In de macho aandoende cultuur, die bij politie en het gevangeniswezen nog niet verdwenen is, komen dit soort gesprekken aan de koffietafel gemakkelijk op gang. Grootspraak om te camoufleren dat het wel degelijk in je ziel snijdt als iemand zich in zijn cel heeft opgehangen. Acht uur jammeren, huilen, schreeuwen, schelden, vloeken en krijsen hebben een deformerend effect en kunnen een bewaarder alleen door een vlucht in onverschilligheid en cynisme behoeden voor een psychische instorting. Dat moet dappere Robert toch ook erkennen. Daarbij gevoegd de hopeloosheid om iets wezenlijks voor die mensen te betekenen. Een dader van een misdrijf kan je nog voorhouden dat de vrijheid eens om de hoek komt kijken. Maar voor een uitgeprocedeerde vreemdeling die de terreur van zijn vaderland vreest, blijft alleen een luisterend oor over. Of doen alsof omdat veel verloren gaat van zijn kreupel Engels omdat de ontvanger deze taal vaak ook mager of niet beheerst.

Ongetwijfeld zullen ook fouten zijn gemaakt bij het aannemen van personeelsleden. Het Nederlandse gevangeniswezen heeft door schade en schande geleerd dat psychologische tests geen ultieme waarborg zijn voor een goed functioneren. Een mens blijft ondoorgrondelijk en kan door het werken binnen die stressvolle omgeving pas laten zien wat hij waard is. Van belang is dat de bewaarder naast een direct aanwezig management en deugdelijke begeleiding ook binnen een stabiel team kan opereren. Vaak blijken die elementen niet of onvoldoende aanwezig te zijn, blijft hij eenzaam achter en loopt de werker vast. Vanaf dat ogenblik betekent hij een risico voor de organisatie en zijn degenen die afhankelijk van hem zijn overgeleverd aan zijn ongeschiktheid. Uit de verhalen van de verslaggever krijgt men de indruk dat er op de boot weinig sprake is van adequaat handelen.

NOVA die het verhaal van onze journalist aanzwengelde maakte elke kijker duidelijk dat deze ellende kennelijk onderdeel moet uitmaken van dit tijdsgewricht. Erbarmen staat niet meer met hoofdletters in het woordenboek van Balkenende. Pijnlijk ook zijn de ervaringen die de participerende observant opdeed en die wijzen op onoordeelkundig gedrag van de bewaarders en hun superieuren. Vragen blijven hangen of de toelatingseisen voor hen niet te laag gesteld zijn. Van der Griend constateerde dat het met de omgangsvormen maar treurig gesteld is. Een particulier op winst gericht bedrijf zal ongetwijfeld andere normen aanleggen dan een gecontroleerde overheidsorganisatie. Beveiligers in een supermarkt kennen nu eenmaal een ander soort werk dan een rechtstreeks, dagelijks en constant contact met gefrustreerde mensen. Daarnaast blijkt uit aantekeningen van de Rotterdamse brandweer dat het personeel te weinig is opgeleid als er brand uitbreekt. Was dat ook al niet een euvel in Amsterdam nog niet zo lang geleden ?

Het gevoel bekruipt mij dat er maar weinig hoeft te gebeuren of een andere vlam zal in de pan slaan. Opstanden in gevangenissen vinden overal in de wereld plaats waar er teveel aan gedetineerden en tekort aan personeel bestaat. Als ook de elementaire eisen van menselijkheid achter de horizon verdwijnen is de kans op zo’n uitbraak niet ondenkbeeldig. Nederland kan zich langzamerhand minder hard op de borst slaan dat het nog een humaan beleid voert. Was het niet Winston Churchill die zei dat de beschaving van een land af te lezen is hoe men met gevangenen omgaat ?

Gepubliceerd in Brabants Dagblad op 28 maart 2006 en BN/De Stem op 4 april 2006