TBS HEEFT LANGSTE TIJD GEHAD, HET KAN BEST ANDERS

De Tweede Kamer onderzoekt de werking van tbs. Een delegatie bezoekt twee klinieken en praat met deskundigen over het tbs-stelsel dat zwaar onder vuur ligt sinds de ontvoering van een meisje in Eibergen, de moord op een bejaarde in Amsterdam door ontsnapte tbs'ers en recent de vlucht van Marciano E. Tbs lijkt zijn langste tijd te hebben gehad, het kan best anders.

Marciano E. kon maar korte tijd van zijn vrijheid genieten. De tbs'er ontvluchtte een psychiatrische kliniek in het Brabantse Halsteren uit angst voor verlenging van zijn tbs en werd enkele dagen later in België weer ingerekend. Nederland slaakte een zucht van verlichting, de Tweede Kamer had opnieuw kruit om op minister Donner van justitie te schieten.
Het is de hoogste tijd dat de Tweede Kamer zich afvraagt of de tbs nog wel bestaansrecht heeft. Deze middenweg tussen gevangenisstraf en krankzinnigheidsverklaring is een vondst uit het begin van de vorige eeuw. Zenuwartsen zagen toen nog mogelijkheden voor genezing van mensen die ernstige strafbare feiten pleegden, maar van wie niet duidelijk was of ze daarvoor verantwoordelijk konden worden gesteld. Met ingewikkelde modellen reconstrueren psychiaters of iemand toerekeningsvatbaar was op het moment dat hij een delict beging. Als de rechter zich kan vinden in hun adviezen legt hij tbs op, meestal in combinatie met een gevangenisstraf. Als de straf erg hoog is, roept dat vragen op: moet de behandeling dan ook pas na de straf beginnen? Behandelen tijdens de straf kan, maar als behandeling succesvol is heeft verdere straf geen zin meer. Een goed beargumenteerd gratieverzoek zou dat kunnen oplossen. Als een veroordeelde niet mee wil werken aan tbs-behandeling is die zinloos.

RISICO
Het risico dat iemand oplevert voor de samenleving bepaalt hoe lang hij in de tbs-inrichting moet blijven. Is er na jaren behandeling geen hoop meer op herstel, dan rest slechts de zogenoemde long stay-afdeling ofwel levenslange opsluiting. Steeds meer mensen komen daar voor in aanmerking. Dat is triest, want in die gevallen had beter ineens levenslang kunnen worden opgelegd. Dan was van meet af aan duidelijk geweest hoe de zaak ervoor stond en had de staat zich vele duizenden euro’s kunnen besparen. Want een dag in een tbs-kliniek kost een veelvoud van een dag in de gevangenis.
De burger wil een veiliger samenleving. Het is twijfelachtig of die te verwezenlijken is met lange straffen. De meeste mensen kunnen niet verder in de toekomst kijken dan drie jaar. Is iemand ervan overtuigd dat hij een 'misse' daad heeft begaan, dan is een straf van meer dan drie jaar alleen maar contraproductief. Het berouw zal verdampen want perspectief ontbreekt en de straf leidt slechts tot rancune en niet tot de beoogde gedragsverbetering. Eenmaal uit de gevangenis vormt de delinquent een nog groter gevaar voor zijn omgeving dan voorheen.
Lange opsluiting kan ook leiden tot totale sociale desoriëntatie. Dat is vast niet de bedoeling van de rechter. De wetgever doet er goed aan nog eens na te denken voordat hij de maximale gevangenisstraf oprekt van twintig naar dertig jaar.
Ons strafrecht lijkt alleen nog maar tegemoet te komen aan de behoefte aan vergelding. Van een middel tot preventie en reïntegratie is de straf verworden tot het product van volkswoede en verontwaardiging. Ontsnapping van een boef of tbs-patiënt leidt onveranderlijk tot grote onrust. Zelfs parlementariërs weten geen afstand te houden. Dat er  af en toe vanuit de blauwe zetels van 's lands vergaderzaal stemmen opgaan om de doodstraf in te voeren is niet iets om trots op te zijn.
Als daders een gevaar vormen voor de samenleving moeten ze daaruit worden verwijderd, desnoods levenslang. Een gesloten gemeenschap met veiligheid en comfort verzacht voor onverbeterlijke delinquenten de pijn van maatschappelijke uitsluiting enigszins. In voorkomende gevallen kan gratie worden gevraagd. Gevaar voor de samenleving is betrekkelijk en ook veranderingen ten goede zijn niet altijd voorspelbaar.

Gepubliceerd in Brabants Dagblad van 25-8-05, De Gelderlander en Eindhovens Dagblad 30-8-05