Met te sobere bajes is niemand gebaat

Het gaat niet goed met het gevangeniswezen, maar dat zal de doorsnee burger niet raken. Kijk maar naar de reacties van lezers in de dagbladen en op de websites. “Opsluiten en de sleutel weggooien” kom je nogal eens tegen. Niet alleen de rechter straft dus en de samenleving trapt graag na. Toch moet een beschaafd land met zijn gevangenissen tonen dat de straf van uitsluiting van de samenleving niet ontaardt in ordinaire vergelding.

Als we niet oppassen raken we de zogenaamde voortrekkersrol van humaan land in dit opzicht snel kwijt. Het verval is begonnen toen de overheid minder geld wilde besteden aan het penitentiaire beleid. De Schipholbrand is één van de markeringspunten waar de aftakeling van het gevangeniswezen zichtbaar werd. Het vernietigende rapport van de heer Van Vollenhoven maakte het voor een ieder duidelijk dat het Nederlandse gevangeniswezen ernstig aan het tekort schieten is. De toenmalige minister en enkele topfunctionarissen van justitie moesten om die reden het veld ruimen. “Ruim anderhalf jaar na de Schipholbrand zijn nog steeds niet alle gevangenisvleugels brandveilig,” zo vernemen we uit een artikel van 28 april in het Eindhovens Dagblad.

Robert van der Griend van Vrij Nederland, die kort na de brand undercover één van de bajesboten in Rotterdam inspecteerde, kwam tot een navenante conclusie . Personeelsleden wisten niet hoe ze een brand moesten blussen en nog minder hoe ze op tijd de gedetineerden konden redden. De onderlinge sfeer onder personeelsleden in de bajessen schijnt met de dag abominabeler te worden. Er zijn kontenlikkers en zwijgers. Kritiek betekent al snel dat je de laan uit kan vliegen. Allemaal geluiden die zelfs een buitenstaander te denken geven.

De Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming had tot oktober 2006 een toezichthoudende rol. De minister kreeg van die raad gevraagd en ongevraagd advies als het om zaken ging die met de gedetineerden te maken hadden. De toch al betrekkelijk geringe invloed van deze raad is sindsdien dus helemaal verdampt . Ook dit bedachtzaam instituut toonde zich bij het scheiden van de markt zorgelijk gestemd waar het ging om verslaafde en geestelijk gestoorde gedetineerden. En die vormen samen bijna een kwart van de totale bevolking achter de tralies. Gebrek aan deskundige krachten en een slechte doorstroming naar psychiatrische inrichtingen maken de zaak ellendiger dan nodig is.

Het parlement dat omhoog veert als de kranten hel en verdommenis kraaien, heeft anders weinig boodschap bij die versobering. Is de versobering dan alleen de boosdoener ? Uiteraard kan met een beperkte personeelsinzet minder gedaan worden en verblijven gedetineerden langer op de cel. Soms zelfs wel bijna een etmaal. Versobering betekent niet allen met minder personeel het bestaande werk doen, maar ook de afnemende belangstelling voor het wel en wee van de gedetineerden maakt de toekomst verontrustend. Met 130 km over de weg razen als de bajesbusjes hun boeven zonder gordels naar een andere plek moeten brengen is zo’n voorbeeld.

Al lieten kritische wetenschappers zich destijds schamper uit over de zogeheten geestdodende arbeid, zij zorgde in elk geval voor enige structuur in het dagelijks bestaan van de bajes. Nu is het werken in de meeste inrichtingen verdwenen. Compensatie is voor die uitgewiste tijd niet of nauwelijks teruggekomen. Het model dat in Leliestad gehanteerd wordt, waarbij gedetineerden als radiografisch bestuurde autootjes het gebouw doorlopen, zal spoedig overgenomen worden door andere inrichtingen. Ze lijken op de pinguïns van professor Lupardi met een antenne op hun kop. Zo’n zestig jaar geleden zagen we ze in de strip van Peter Kuhn over de avonturen van Kapitein Rob in Het Parool.

Het Tweede Kamerlid Jeroen Dijsselbloem stelt voor om de jonge gedetineerden hun dure merkkleding af te nemen en hen in gevangenistenue te steken, zoals dat langer dan vijftig jaar geleden gewoon was. Daarmee zou de machocultuur die ze van buiten naar binnen meenamen, doorbroken kunnen worden. Ook hun andere statusverhogende uitdossing met goud en andere edelmetalen moet daar dan onder vallen. Op zich geen gek idee.

Maar laten we niet de illusie koesteren dat dit soort ingrepen zonder een stevig zorgkader heilzaam gaat werken. Informeel leiderschap onder andere zal in groepen altijd blijven, want daar gelden andere groepsdynamische wetten voor. Deze kunnen overigens ook in positieve zin gebruikt worden om de groepscultuur gezonder te maken, zoals in enkele jeugdinrichtingen is aangetoond. Ook andere macho ontmoedigende maatregelen zullen nodig blijken. Zoals het cultuurtje van de sportscholen waar het volkje van de bloeiende tatoos hun spierballen aan elkaar toont. Menige bajes nam dit slechte voorbeeld van de spierversterkers over, waarmee het gevangeniswezen in plaats van de criminele wereld af te breken de misdaadbacil liet voortwoekeren. Misschien moet justitie meer psychologen en andragogen aantrekken om de zaken weer naar de goede kant om te buigen.

Gepubliceerd in Noord Hollands Dagblad op 12 mei 2007 en Het Parool op 18 juni 2007