MOORDPARTIJEN KARAKTERISTIEK VOOR ONZE TIJD

De moord op Theo van Gogh en Pim Fortuijn zijn van een andere orde dan de afrekeningen in het criminele circuit die Amsterdam van tijd tot tijd opschrikken. De door sterke emoties gedreven moordpartijen van de laatste jaren vormen een derde categorie. Ze lijken karakteristiek te worden voor deze tijd.

Na de moord op Theo van Gogh schudde Nederland wederom op zijn grondvesten. Aanvankelijk neigden veel van de commentatoren ernaar van deze columnschrijver en filmmaker een heilige te maken. Inclusief Job Cohen en enkele ministers. Maar allengs werden ook andere geluid hoorbaar en vervaagde het aureool van het slachtoffer. De moord op Van Gogh is de wraak van een gekwetste moslim die mogelijk handelde in opdracht van anderen.

Nederland moet een antwoord vinden op moorden van een nieuw type. Stoere taal met begrippen als oorlog tegen de terreur helpt niet. Twee jaar geleden bracht een verdwaasde dierenactivist Pim Fortuijn om. Nu gaat het om een splintergroep van de islamitische geloofsgroep, morgen kan het een maniakale antiroker zijn. We weten pas hoe we erger kunnen voorkomen als we dit type moorden weten te verklaren, want anders blijven we hangen in een reactief handelen.

Het is duidelijk dat de moord op Van Gogh deel is van een nieuwe trend: Het doden van mensen die wegens woord of geschrift als grievend worden beschouwd door een andere cultuur of subcultuur. Daar passen in elk geval Pim Fortuyn en Theo van Gogh in. Pim Fortuyn omdat hij met zijn opvattingen een groot publiek aansprak en door zowel de minderheden op politiek terrein als sommige subculturele bewegingen (de dierenminnaars, allochtonen en homofoben) kwetste.

Theo van Gogh had uitgesproken meningen op het vlak van de religie, spotte met het ontmoedigingsbeleid van het roken, schamperde over gebruiken van joden en moslims en beledigde te pas en te onpas mensen. Beiden waren prototypen van Nederlanders die je - sterk uitgedrukt - alleen maar kon haten of omarmen.

De kans dat deze trend zich doorzet moeten we niet onderschatten. Naast Ayaan Hirsi Ali en Geert Wilders lopen anderen met scherpe standpunten het risico slachtoffer te worden van doorgedraaide fanaten. De moordenaar van Fortuijm was een desperate eenling die zich verbonden voelen met een subculturele groep. De moord op Van Gogh is ook door één man gepleegd, al weten niet of hij hulp van anderen kreeg of in hun opdracht handelde. Duidelijk is wel dat deze enkelingen een daad willen stellen en bereid zijn zichzelf op te offeren.. Uiteraard krijgen zij van geestverwanten een warm applaus en roepen jeugdigen uit die kring provocerend hoera, zoals ze dat ook deden toen drie vliegtuigen op 11 september de ramp in Amerika voltrokken.

Er zijn nog andere ontwikkelingen die door de gebeurtenissen in Amsterdam wat op de achtergrond zijn geraakt, zoals de afrekeningen in het criminele circuit: Klaas Bruinsma in 1991, Jan Femer en Sam Klepper in 2000, John Mieremet in 2002, Cor van Hout een jaar later en recent Willem Endstra en Martin Hoogland. Het geeft te denken dat de politie de moordenaars nog niet heeft opgespoord.

Voor de gemiddelde burger betekenen deze aanslagen weinig en menigeen haalt er dan ook zijn schouders over op. Laat die lui elkaar maar afmaken is het standpunt, wat in een rechtstaat uiteraard fnuikend is. Het is onduidelijk of de politie er hetzelfde over denkt. In elk geval heeft ze alleen maar aanhoudingen verricht bij de Hells Angels. De motorclub is een wereldje waar de politie jarenlang niet in kon, durfde of wilde doordringen. Daarom is er reden te vrezen dat moorden in het criminele milieu doorgaan zolang de georganiseerde criminaliteit floreert.

Als derde trend zien we dat steeds meer mensen problemen in relationele sfeer oplossen door hun voormalig partner te doden. Vaak worden ook kinderen zo geofferd. Echtscheiding betekent voor veel mensen het eind van de wereld. Het beschadigd ego van een partner kan leiden tot een depressies en in enkele gevallen tot een obsessie om wraakgevoel, dat leidt tot het doden van de voormalig partner. De binding met hogere beginselen en de rest van de wereld is op zo’n moment verbroken. Na zo’n moord slaan de daders vaak de hand aan zichzelf. Dat is het ultieme slottafereel dat de Grieken ’apotheose’ noemden. Misschien moeten we deze drie typen moorden gaan zien als karakteristiek voor ons tijdsgewricht.

Gepubliceerd in BN/De Stem op zaterdag 13 november ’04