Duitsland in tweevoud

Neurenberg.

Een internationaal tribunaal, gevormd uit vertegenwoordigers van de vier bezettingsmachten, moest in Neurenberg de schuld van nationaal-socialistische topfiguren als Goering, Hess, Speer en von Ribbentrop vaststellen. Het overwonnen Duitsland moest duidelijk getoond worden welke verschrikkelijke daden zijn voormalige leiders gedaan hadden.

Van november 1945 tot oktober 1946 vonden voor een internationaal militair tribunaal van de vier overwinnende staten in Neurenberg de processen plaats tegen 24 hoge vertegenwoordigers van de NSDAP. De aanklacht beschuldigde hen van onder andere oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid.

Bijna alle aangeklaagden beantwoordden de vraag van de aanklagers of zij zich schuldig of onschuldig waren met “niet schuldig”. Desondanks werden in totaal twaalf doodvonnissen uitgesproken, onder anderen tegen Hermann Goering, Joachim von Ribbentrop en ook tegen (de sinds mei al spoorloze) Martin Bormann. Daarnaast werden hoge vrijheidstraffen opgelegd: De plaatsvervanger Rudolf Hess werd tot levenslang veroordeeld en maakte, toen hij drieënnegentig was, op 17augustus 1987, in de gevangenis van Berlijn-Spandau een eind aan zijn leven. Drie aangeklaagden werden vrijgesproken.

De doodvonnissen werden op 16 oktober 1946 in Neurenberg voltrokken. Goering was zijn executeurs voor door zelfmoord te plegen. De NSDAP en de SS met inbegrip van hun onderorganisaties als Waffen-SS en SD werden net als de Gestapo tot misdadige organisaties verklaart.

Het proces van Neurenberg rekende tegen de verwachting in slechts in beperkte mate af met het nationaal-socialistische terreurregime. Talrijke partijgangers van de NSDAP behielden hoge posities in het bedrijfsleven, wetenschap en bestuur. De denazificering van politiek en maatschappij gebeurde niet geheel.

In navolging van het proces voor het internationale militaire tribunaal in Neurenberg vonden nog tal van processen plaats voor militaire tribunalen van de afzonderlijke bezettingsstaten.

Tussen 1946 en 1949 voerden Amerikanen in Neurenberg twaalf processen tegen artsen,

Industriëlen, militairen, SS-functionarissen en diplomaten zoals staatssecretaris Von Weizsäcker. In Dachau klaagden Amerikaanse militaire rechtbanken leden van het kampbestuur aan en de SS-bewakers van de concentratiekampen van Dachau, Buchenwald, Flossenbürg, Mauthausen, Nordhausen en Mijhldorf

Vergelijkbare processen tegen oorlogsmisdadigers vonden plaats in de Franse, Britse en Russische bezettingszones, evenals in de landen die door de Wehrmacht bezet waren geweest. In 1961 veroordeelde een Israëlische rechtbank bijvoorbeeld Adolf Eichmann, in een opzienbarend proces ter dood.

Proces van Neurenberg

Duitse rechtbanken, sinds 1946 weer actief, moesten zich aanvankelijk beperken tot op Duits grondgebied begane misdaden, Op 20 december 1963 begon in Frankfurt het proces tegen 21 voormalige bewakers en artsen van het grootste vernietigingskamp Auschwitz. Tot in de jaren negentig werd men keer op keer met het nazi-verleden geconfronteerd, bijvoorbeeld in het Majdanek-proces of in het proces tegen de Slager van Lyon, Klaus Barbie (1987).

Op 5 november 1964 besloot het kabinet Ludwig Erhard in Bonn de tot dan toe twintigjarige verjaringstermijn voor nazi-misdaden niet te verlengen. De achtste mei 1965, de twintigste verjaardag van het ineenstorten van het nazi-regime, dreigde daarmee in de Bondsrepubliek tot een dag van algemene amnestie voor duizenden nazi-misdadigers en oorlogsmisdadigers te worden, die tot op dat moment niet of niet voldoende rekenschap hadden afgelegd. De Volkskamer in Oost-Berlijn richtte daarom op 3 februari een

boodschap aan de parlementen van de wereld , om tegen de dreigende verjaring van nazi- en oorlogsmisdaden te strijden.

Niet alleen de DDR bracht het probleem van de verjaring naar voren, ook de verhouding met Israël leed onder dit vraagstuk. De Israëlische president Schasar protesteerde in de krachtigste vorm die diplomatiek mogelijk was. Nog in 1961 was daar de nazi-misdadiger Adolf Eichmann in een opzienbarend proces ter dood veroordeeld. Tenslotte besloot de Bondsdag op 24 maart 1965, de verjaringstermijn voor zware misdaden met vijfjaar te verlengen.