Duitsland in tweevoud

De bouw van de Berlijnse muur.

Op 12 augustus 1961 waren er in Oost Berlijn al allerlei activiteiten als voorbereiding op de bouw van de muur. Aan de rand van de stad waren namelijk T 34-tanks neergezet, ook waren er een hele troep soldaten in volledige marsuitrusting verschenen. Op 13 augustus 1961 werd begonnen met de bouw van de muur. Midden in de nacht begonnen meer dan 80duizend soldaten met de bouw van de muur. Het nieuws verspreidde zich snel door de stad.

Met de bouw van de muur was de scheiding tussen oost en west officieel. De bouw was nogal onverwacht. Er was al langer een plan om de muur te bouwen, maar Ulbricht had een week voor de bouw op een persconferentie gezegd dat de bouw voorlopig van de baan was omdat de bouwvakkers het druk genoeg hadden met het bouwen van woningen.

Tijdens de bouw van de muur konden nog een paar duizend mensen vluchten naar het westen. Maar vlak daarna was de grens hermetisch afgesloten en was vluchten via die weg onmogelijk. De 45 kilometer lange muur werd namelijk streng bewaakt aan de kant van Oost – Berlijn. Daarnaast waren er mijnenvelden aangelegd waardoor de muur moeilijk tot niet te bereiken was zonder kaart.

Afbeelding van de bouw van de Berlijnse muur 1961

Reactie van de oost Berlijners.

Wie als onafhankelijke toeschouwer keek naar de reactie van de inwoners van Oost – Berlijn keek, zou gezegd hebben dat er vooral vreugde heerste onder de bevolking. Er klonk overwinningsgejuich en er was een groot feest. Een deel van deze mensen meende het ook daadwerkelijk. Dat waren vooral de communisten. Het andere deel van de mensen feesten mee uit angst omdat vrije meningsuiting tegen het communisme levensgevaarlijk was. Maar er heerste niet alleen een feeststemming. De mensen waren ook bang voor een oorlog. En de mensen hadden door dat niet West – Berlijn zat opgesloten, maar dat zij zelf opgesloten zaten. De DDR regering noemde de muur een ‘antifascistische verdedigingswal’.

Vluchten lukte echt niet meer.

Zoals gezegd konden er tijdens de bouw van de muur naar een paar duizend mensen vluchten. Daarna was het via deze weg onmogelijk om te vluchten. Je kon alleen deze weg nog vluchten met een zogenaamde Ausreiseantrag. Deze kon je aanvragen en kreeg je als je een goede reden had om de muur te passeren. Zo konden er toch nog ongeveer 400.000 mensen vluchten. Mensen die illegaal probeerden de muur te vluchten, vluchten bijna allemaal de dood in. Ook waren er mensen die andere vluchtroutes namen.

De laatste vluchtpogingen tijdens de bouw van de muur.

De redenen voor de bouw van de Berlijnse muur

Er waren verschillende oorzaken en redenen te noemen waarom de mensen wegtrokken vanuit de DDR naar de BRD. Ten eerste trok er een grote groep mensen weg vanwege het politieke systeem, het communisme. Een grote groep mensen zag dit systeem niet zitten en vluchtte daarom naar het democratische BRD. Door het communistische systeem konden mensen namelijk hun mening niet vrij verkondigen als ze het niet met het communistische systeem eens waren. Wanneer ze dit toch deden werden ze vervolgd en zat er niets anders op dan te vluchten. Maar niet alleen het communistische systeem zorgde voor de vluchtelingen. Ook het economische systeem, de planeconomie, zorgde ervoor dat een groot aantal mensen wegtrokken.. Vooral de hoger opgeleiden en rijkere mensen zagen dit systeem niet zitten. Ook trok een groot aantal middenstanders en boeren weg nadat ze dreigden onteigend te worden door de staat. Daarnaast waren er ook nog mensen die wegtrokken omdat ze bij familie gingen wonen in de BRD. Daarnaast trokken er ook nog een hoop mensen weg omdat er in de economie te veel de nadruk werd gelegd op de industrie en te weinig op de consumptiegoederen waardoor de bevolking ontevreden was en een deel wegtrok. Echter niet iedereen was ontevreden over de situatie in de DDR. Er waren ook aanhangers van het communisme en de manier waarop de staat werd geleidt. De bouw van de muur had ook nog andere oorzaken die al in het deel over de BRD genoemd zijn maar nog steeds van belang:

In de DDR was het onderwijs gratis. Er werd veel in mensen geïnvesteerd. De bedoeling was, dat de goed opgeleide mensen zich ten dienste zouden stellen van de economie in de DDR. Immers het geld voor onderwijs werd opgebracht door het werken van de bevolking. In de praktijk werkte het anders. Veel goed opgeleide mensen uit de DDR gingen werken in West – Berlijn en hielpen zo mee aan de opbouw van de economie in de BRD.Dat was niet de bedoeling geweest van de DDR investering in het onderwijs.
In de DDR werden de prijzen van de eerste levensbehoeften, wonen en gezondheidszorg door subsidies laaggehouden. Zo konden de mensen met een laag salaris nog enigszins fatsoenlijk leven. Nu profiteerden de DDR – burgers, die in het Westen werkten wel van de lage prijzen, maar droegen daar zelf niets aan bij. Bovendien kwamen er handelaren uit West – Berlijn, die in Oost – Berlijn die goedkope goederen kochten en vervolgens met een aardige winst in West – Berlijn verkochten. Ook hier profiteerden mensen, die geen bijdrage leverden aan de opbouw van de DDR economie.

De grote vluchtelingenstroom was uiterst ongunstig voor de DDR. Juist omdat er voor een communistisch land met een staatsgeleide staatseconomie veel mensen nodig zijn om het politieke en economische systeem in stand te houden. Er zijn namelijk erg veel mensen nodig om in de eerste plaats er een enorm groot organiserend en controlerend apparaat nodig is om de vijfjarenplannen te maken en te zorgen dat deze ook uitgevoerd worden. Daarnaast is er een grote sociale controle op de bevolking. Dit vergt veel arbeidskrachten. En ten tweede krijgt iedereen in een planeconomie betaald naar wat iemand nodig heeft en niet naar hoe men werkt. Het maakt dus niet uit hoe hard je werkt. Je krijgt toch net zo veel betaald. Kortom er is geen arbeidsmotivatie, waardoor de productie laag ligt.

Maar de DDR ging niet gelijk over tot het bouwen van de Berlijnse muur. In 1952 besloot de DDR bepaalde stukken land verboden gebied te verklaren en er was eigenlijk geen verkeer meer mogelijk tussen de grenzen.

In 1961 was er geen andere weg meer voor de DDR. De economie was er slechter aan toe dan ooit. De DDR besloot de omstreden muur te gaan bouwen. Met de bouw van de muur hoopte de SED de bevolking te kunnen overtuigen dat het communisme een goed systeem was. Dan kon niet als er elke dag vele mensen vluchtten.

Übersiedler Grafiek waarin wordt aangegeven hoeveel mensen er uit het oosten vertrokken naar het westen.

De bouw van de muur had echter enorme gevolgen voor de economie van de DDR. De groei stopte vrijwel volledig en ook de investeringen namen haast niet meer toe. De achterstand op de BRD nam steeds verder toe. Doordat Ulbricht ook nog eens veel geld ging verspillen aan zinloze projecten werd zijn positie in 1971 onhoudbaar.

In de jaren 60 was de West-Duitse kanselier Willy Brandt met zijn nieuwe Ostpolitik (zie BRD) begonnen, die tot doel had de betrekkingen tussen de beide Duitslanden en de situatie van de bevolking in de DDR te verbeteren. Ulbricht zag dit als een bedreiging voor de stabiliteit van de DDR en weigerde mee te werken aan de ontspanning tussen beide landen.

Ook in de SU vonden er in de jaren 60 veranderingen plaats. De populariteit van Chroesjtsjov nam af na een tegenvallende oogst in 1963. Hij moest dan ook op 14 oktober gedwongen aftreden. Brezjnev werd de nieuwe partijleider. Hij wilde iedereen te vriend houden. Wat een van de redenen is dat hij tot zijn dood leider van de partij is gebleven. Brezjnev besteedde vooral aandacht aan orde, stabiliteit en rust. Toch hield hij het systeem van Stalin in stand. Dissidenten en staatsvijanden werden nog steeds vervolgd en opgesloten in strafkampen. Echter kwam er in 1977 wel een nieuwe grondwet. Hierin werd uitgebreid de krachtige positie van de communistische partij beschreven. Op 10 november 1982 stierf hij aan een hartaanval.

Meer informatie over de Berlijnse Muur en over de reactie van het westelijke deel van Duitsland is te lezen in het deel over de BRD.