DISCIPLINA ARCANI

DISCIPLINA ARCANI, de mystagogie van de Oude Kerk

Mensen van deze tijd, ook in de Kerk, eisen duidelijkheid. Het geldt als compliment aan een predikant of aan een catecheet, wanneer zij als dankwoord zeggen: 'U hebt het helder uitgelegd.'
Toch hebben mensen in de Kerk van den beginne anders gedacht over de inwijding in de 'heilige geheimen.' De kerkvaders keurden af, met woorden uitleg te geven aan catechumenen (= zij die voorbereid werden op de H. Doop) alvorens zij erváren hadden hoe de Sacramenten hun leven vernieuwden. Zij beschouwden dit als verraad aan het mysterie en aan de werking van de Geest in een mens.
Dit niet willen spreken wordt genoemd: disciplina arcani (lett.: de tucht van het verzwegene). Disciplina arcani is dus niet geheimhouding en reservering van iets exclusiefs voor een paar uitverkorenen, maar: zaken op gepaste wijze en - tijdstip ter sprake brengen.
De catechumenen werden eerst (bij voorkeur in de Paasnacht) sacramenteel ingewijd in de 'heilige geheimen' en kregen in de week daarna de zgn. mystagogische catechese. In die catechese kwam ter sprake wat ze erváren hadden. Kinderen kwamen hier niet bij. Wel werd sinds de vijfde eeuw de kinderdoop geregeld bediend, maar kerkelijke catechese aan kinderen was er tot aan de 12de eeuw vrijwel niet.
 

Clemens van Alexandrië

In de twintigste eeuw werd de disciplina arcani vrijwel niet meer genoemd, totdat Joachim Jeremias zich er voor ging interesseren. Hij toonde aan dat in het Palestina ten tijde van het ontstaan va het Nieuwe Testament wel degelijk disciplina arcani was, onderscheiden van die van de Hellenistische mysteriegodsdiensten. Ook in het jodendom bestonden er rabbijnse overleveringen die mondeling waren.De kerkvaders verdedigden de disciplina arcani. 'Alleen als wij de Geest in ons binnenste horen spreken, zijn wij geroepen tot inwijding' - daarom kun je niet aan buitenstaanders informatie geven, aldus Cyrillus, bisschop van Jeruzalem vanaf 348.

Clemens van Alexandrië (150-214) maakte onderscheid tussen geloof en kennis (gnosis). Het geloof was gemeenschappelijk, maar de kennis individueel en van een hogere orde. Hij citeerde 1 Kor 3:2 en verklaarde het woord melk als: geloof, vergeleken met de vaste spijze die de Gnosis is.
Aan het gnostische schouwen is de ongeestelijke mens niet toe. Daarom zijn profetieën, raadsels en orakels nodig, en moeten de mysteriën worden voorafgegaan door zuiveringsriten en waarschuwingen. Dat deden heidenen en joden... hoeveel te meer zouden de christenen dat moeten doen!
'Mysteries, zoals God, vertrouwen zich toe aan het woord en worden niet op schrift gesteld.' In die geheimen moet men ingewijd zijn. Daarvoor is nodig de persoonlijke inwijdingsweg van het individu.
Augustinus gaf aan het Christuswoord 'Klopt, en zult opengedaan worden...' de volgende uitleg: 'Pas door opnieuw geboren te zijn, tot geloof gekomen te zijn, gaan je ogen open. De mens moet van binnen uit tot geloof komen. Gód verlicht de mens. Leren gaat van binnen uit. Christus woont in de inwendige mens, dat is de kracht en de wijsheid Gods. Dat wisten ook de heidenen al. De zaak die nu christelijke godsdienst heet, bestond al bij de heidenen.'

De disciplina arcani verdween vanaf de zesde eeuw. Dit kwam omdat het dogmatische christendom de overhand kreeg op die verschijningsvorm van de Kerk waarin de mystagogische catechese gepraktiseerd werd. Toch is het besef van de waarde van de disciplina arcani nooit helemaal weggeëbd. De wijsgeer Kant onderwees zijn studenten, dat de mysteries van de godsdiensten, de ultieme aard van de werkelijkheid, zich niet lenen tot een letterlijk begrijpen. Iedereen is op zoek naar inzicht in deze, moet er op verschillende niveaus en op een voortschrijdende wijze in doordringen. Een leraar en een leerling moeten beide gericht zijn op de waarheid. Met instemming citeerde hij Plato: 'De mens doceert niet, maar de waarheid die binnenin wordt gesproken en die God is.'

W. Baan

Dit zijn de hoofdlijnen mét een aantal citaten van kerkvaders en filosofen uit de pp. 83-104 van 'Mystagogie' door dr Tjeu van den Berk