Reynier van Hell, commies tijdens de Eerste Schipvaart.

> 

Hier volgt een verslag, van een onbekende schrijver, getiteld

Rampzalige reis met grote gevolgen

.

Reynier van Hell was Commies op de Amsterdam, een van de schepen die deelnam aan De Eerste Schipvaart.

De eerste reis van de Nederlanders naar de Oost.

Vierhonderd jaar geleden, op 14 augustus 1597, voeren drie schepen op de rede van Texel aan. Aan boord bevonden zich 89 man.
Zij hadden een lange en gevaarlijke reis van 2 jaar en 5 maanden achter de rug. De bemanning was zo uitgeput en verzwakt dat extra mankracht aan boord moest komen om de schepen veilig aan de rede van Texel af te kunnen meren.
Dezelfde rede hadden ze met bestemming AziŽ op 2 april 1595 met vier schepen en 249 man verlaten.
Maar liefst 65 % van de bemanning, waaronder de commies Reynier van Hell, had de tocht niet overleefd!
Onderweg was veel misgelopen. De schippers en kooplieden hadden aan boord voortdurend onenigheid gehad. De leider Cornelis de Houtman was zelfs door de scheepsraad uit al zijn functies gezet.
Financieel was de reis zeker geen groot succes. De lading kon de kosten nauwelijks dekken. Op het eerste gezicht is de tocht een grote mislukking. Toch is het ťťn van de beroemdste Nederlandse reizen aller tijden. Hij heeft in de geschiedenis zelfs een eigen naam gekregen: De Eerste Schipvaart.
Deze roem is terecht! Het was de eerste keer dat een Nederlandse vloot naar AziŽ voer en terugkeerde. Een feit dat grote gevolgen zou hebben.

Val van Antwerpen leidt tot Eerste Schipvaart.

Dat juist Nederlanders deze reis ondernamen lag voor de hand. Het specerijenmonopolie was tot op dat moment in handen van de Portugese koning. De Portugezen voeren al bijna een eeuw op AziŽ. Zij beschikten over de noodzakelijke kennis over de route, maar hadden grote moeite aan de vraag naar Aziatische producten in Europa te voldoen. De prijzen stegen daardoor fors. In de tweede helft van de zestiende eeuw was Antwerpen het belangrijkste Europese distributiepunt voor Oosterse luxe-goederen.

In 1585 veroverde echter de Spanjaarden Antwerpen op de Noord-Nederlandse opstandelingen. Een belangrijke deel van de bevolking van Antwerpen was protestant en moest van de katholieke veroveraars de stad verlaten. Onder hen waren veel rijke kooplieden, geleerden en uitgevers.
Al snel ging het met Antwerpen als handelscentrum bergafwaarts.
Veel van de vluchtelingen trokken naar Amsterdam. De stad kreeg hierdoor een grote toevloed van mensen met kennis en relaties in de handel in Aziatische producten.
Al in 1580 had de Spaanse vorst, Filips II, Portugal veroverd. De Nederlanden waren sinds eind jaren zestig in opstand tegen dezelfde vorst. Met Portugal hadden de Noord-Nederlandse opstandelingen juist tot die tijd een goede handelsrelatie. Na de verovering door Spanje werd deze verbroken. Nederland was in oorlog met beide landen.
Directe eigen Nederlandse handel werd daarom niet alleen zeer winstgevend, het was ook van strategisch belang in de strijd.

Amsterdams kooplieden bereiden reis naar AziŽ voor.

Al in 1592 was een aantal Amsterdamse kooplieden begonnen met de voorbereiding voor een reis naar AziŽ.
Cornelis de Houtman werd naar Lissabon gezonden om daar zo veel mogelijk informatie over handel en vaarroutes te verzamelen.
Juist rond deze tijd keerde Jan Huygen van Linschoten na een verblijf van vele jaren uit India terug. Hij had daar zeer veel gegevens verzameld over de landen, handelsmogelijkheden en vaarroutes in en naar AziŽ.

In 1594 werd de Compagnie van Verre opgericht.
Deze compagnie liet drie schepen en een klein jacht bouwen.
De beroemde, van oorsprong Zuid- Nederlandse geograaf en dominee, Plancius gaf de schippers en stuurlieden allerlei raad over de vaart in Aziatische wateren. Hij is ook de opsteller van de instructies voor de te varen route.
Na grondige studie besloten de bewindhebbers van de Compagnie van Verre dat Bantam op Java de beste plaats was om specerijen in te kopen. De Portugezen zouden er weinig macht hebben en het was een belangrijke markt voor specerijen.

Op 2 april 1595 vertrokken de schepen Amsterdam, Hollandia, Mauritius en Duyfken met totaal 249 opvarenden aan boord van de rede van Texel. Reynier van Hell bevond zich aan boord van de Amsterdam.



Verloop van de reis

Het traject tot Kaap de Goede Hoop leverde geen problemen op. Na de Kaap begon door gebrek aan vitamine C scheurbuik de kop op te steken en er vielen al snel vele doden. Ze besloten Madagascar aan te lopen. Ze bleven lang, 6 maanden, in Madagascar voordat de bemanning weer wat opgeknapt was en ze de Indische Oceaan durfden over te steken.
Ondertussen waren er ernstige conflicten uitgebroken tussen De Houtman en een andere belangrijke koopman, Gerrit van Beuningen. De vloot dreigde in twee partijen verdeeld te raken. Van Beuningen werd echter gevangen gezet. Het vertrouwen in de scheepsleiding bij velen was wel zeer gering geworden.
Op 27 juni arriveerden de schepen uiteindelijk voor Bantam.
Door onhandig en bepaald niet zachtzinnig optreden ťn door machinaties van de aanwezige Portugezen mislukte de inkoop grotendeels.
De schepen moesten Bantam verlaten om een aanval op de schepen te ontlopen. De conflicten met Cornelis de Houtman liepen zo hoog op dat de scheepsraad hem afzette. Er werd nog een poging ondernomen specerijen te kopen maar ook dit leverde niet veel op.

De schepen werden ook twee maal overvallen door Javanen, waarbij aan beide zijden veel slachtoffers vielen.



Reynier van Hell was een der slachtoffers, hetgeen wordt beschreven in respectievelijk  Fragment uit "Verhael"  van een onbekende schrijver en in  Verslag van F. v.d. Does.  Eťn van de schepen, de Amsterdam, raakte in zoí n slechte staat dat het schip werd verlaten en in brand gestoken.

Op de valreep werd nog een kleine lading peper ingekocht en op 26 februari 1597 werd de kust van Java verlaten en de terugreis aanvaard.
Op St. Helena in de Atlantische Oceaan werd geprobeerd verse voorraden in te nemen. Er lagen echter Portugese schepen die dit verhinderden. In ťťn ruk zeilden de schepen door naar Nederland waar de bemanning, zoals in de aanhef beschreven, uitgeput en uitgehongerd aankwam.

Wedloop op de Oost

De tocht zelf mag geen succes zijn geweest, het volbrengen ervan was het startsein voor een ware wedloop op de Oost.
In het jaar na de terugkeer vertrokken er zes Nederlandse vloten naar de Oost. Nog geen tien jaar later in 1602 werd de Verenigde Oost-Indische Compagnie opgericht.
In de eerste helft van de zeventiende eeuw zou Nederland dankzij de VOC een leidende rol in de wereldhandel krijgen.

In 1600 richten de Engelsen in navolging van het succes van de Nederlanders hun East India Company op. Beide compagnieŽn zouden de Aziatische koloniale handel de komende twee eeuwen domineren.
De Eerste Schipvaart is daarom een belangrijk ijkpunt in de geschiedenis van Europa.

Plaats in de geschiedenis van de Eerste Schipvaart

Wij zijn over de Eerste Schipvaart goed geÔnformeerd.
In tegenstelling tot veel buitenlandse reizen verschenen de verslagen van de Nederlandse reizen zeer snel in druk. Van de Eerste Schipvaart verscheen al in 1597 een kort verslag, in 1598 gevolgd door twee veel uitgebreidere.
De bekendste is die van Willem Lodewijcksz, een koopman die de hele reis meemaakte. Deze boeken werden meteen in het Frans, Latijn, Duits en Engels vertaald en gingen zo door heel Europa.
In de negentiende eeuw groeide de belangstelling voor de Eerste Schipvaart sterk. De tocht werd een onderdeel van de nationalistische hang naar de Gouden Eeuw. De reis werd als grote gebeurtenis herdacht als het begin van het koloniale rijk in de Oost.

Nederlands-IndiŽ.

Daarmee was de Eerste Schipvaart in deze tijd geen verre historische gebeurtenis. Het was iets met een duidelijk gevolg voor het heden.
Zelfs in 1945 is de tocht als zodanig herdacht. Op 10 maart 1945 - 350 jaar na dato - ging de herdenking ongemerkt voorbij wegens de Duitse bezetting. Op 5 december 1945 werden in het Indisch Instituut lezingen gehouden over deze historische gebeurtenis. Op 23 juli 1948 is een grote gedenksteen   gedenksteen geplaatst in de gevel, boven de ingang van de Schreierstoren te Amsterdam.

In de jaren zestig en zeventig werd de Eerste Schipvaart samen met het Nederlands koloniaal verleden niet interessant meer gevonden. Met het verdwijnen van Nederlands-IndiŽ en het ontstaan van IndonesiŽ raakte de Eerste Schipvaart in de vergetelheid.
Sinds de jaren tachtig wordt de periode weer opnieuw bestudeerd. Het accent is wel duidelijk veranderd. Nu wordt de Eerste Schipvaart vooral gezien als het begin van het complexe proces van de Nederlandse handelsexpansie naar AziŽ.

Verder naar Verslag F. v.d. Does

Terug naar Welkom Reisbeschrijving van: (Home)

Terug naar Homepage Amsterdam